ความสำคัญและสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสอาร์เอสวีในเด็กเล็ก
โรคติดเชื้อไวรัสอาร์เอสวี (Respiratory Syncytial Virus หรือ RSV) เป็นโรคระบบทางเดินหายใจที่พบได้บ่อยมากในเด็กเล็ก โดยเฉพาะทารกและเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี เชื้อไวรัสชนิดนี้มีความสามารถในการแพร่ระบาดได้อย่างรวดเร็วผ่านละอองฝอยจากการไอ จาม หรือการสัมผัสพื้นผิวที่มีเชื้อโรคปนเปื้อน ในเด็กสุขภาพแข็งแรงทั่วไป อาการอาจคล้ายไข้หวัดธรรมดา แต่สำหรับเด็กเล็ก ทารกคลอดก่อนกำหนด หรือเด็กที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด หรือโรคปอดเรื้อรัง เชื้อไวรัสนี้อาจลุกลามลงสู่ทางเดินหายใจส่วนล่าง ทำให้เกิดหลอดลมฝอยอักเสบ (Bronchiolitis) หรือปอดอักเสบ (Pneumonia) ซึ่งนำไปสู่ภาวะหอบเหนื่อยรุนแรงที่ต้องได้รับการดูแลรักษาอย่างใกล้ชิดจากแพทย์เฉพาะทาง
สาเหตุและกลไกการเกิดโรคเมื่อเชื้อไวรัสอาร์เอสวีเข้าสู่ร่างกาย
ไวรัสอาร์เอสวีเป็นเชื้อไวรัสที่มีเยื่อหุ้ม เมื่อเข้าสู่ร่างกายผ่านทางเยื่อบุจมูก ตา หรือปาก จะเข้าโจมตีเซลล์เยื่อบุทางเดินหายใจส่วนล่าง กลไกการเกิดโรคหลักคือ ไวรัสจะทำให้เซลล์เยื่อบุทางเดินหายใจบวมอักเสบ มีการสร้างเสมหะปริมาณมาก และเซลล์ที่ตายจะหลุดลอกลงไปอุดกั้นทางเดินหายใจส่วนปลาย ทำให้ลมหายใจเข้าผ่านได้ แต่ลมหายใจออกถูกจำกัด (Air trapping) ส่งผลให้เด็กต้องใช้กล้ามเนื้อช่วยหายใจเพิ่มขึ้น เกิดอาการหายใจลำบาก หอบเหนื่อย และมีเสียงหวีด (Wheezing) ในเวลาหายใจออก ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของโรคนี้
อาการเริ่มต้นจนถึงระยะลุกลามและสัญญาณอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที
ในระยะแรกของการติดเชื้อ เด็กจะมีอาการคล้ายไข้หวัดธรรมดา ได้แก่ มีไข้ น้ำใสไหล ไอ จาม และเจ็บคอ โดยทั่วไปอาการเหล่านี้จะเริ่มดีขึ้นภายใน 3 ถึง 5 วัน แต่ในเด็กกลุ่มเสี่ยง อาการอาจแย่ลงในวันที่ 4 หรือ 5 ของโรค โดยมีเสมหะเหนียวข้น ไอถี่รุนแรงจนอาเจียน และเริ่มมีอาการหอบเหนื่อย
- หายใจหอบเร็วกว่าปกติ หายใจแรงจนซี่โครงยุบ บุ๋มบริเวณหน้าอกหรือไหปลาร้า
- ปีกจมูกบานทุกครั้งที่หายใจเข้า
- ริมฝีปาก เล็บมือ หรือผิวหนังเปลี่ยนเป็นสีเขียวคล้ำ (Cyanosis) ซึ่งแสดงว่าร่างกายขาดออกซิเจน
- ซึมลง ปลุกตื่นยาก ไม่ยอมดื่มนมหรือน้ำ นานเกิน 6 ถึง 8 ชั่วโมง หรือมีภาวะขาดน้ำ ปัสสาวะออกน้อย
- ไข้สูงมากและไม่ยอมลดลงแม้จะเช็ดตัวและกินยาลดไข้แล้ว
วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์และการรักษาที่ถูกต้อง
เมื่อมาถึงสถานพยาบาล กุมารแพทย์จะทำการซักประวัติและตรวจร่างกายอย่างละเอียด โดยใช้เครื่องฟังตรวจ (Stethoscope) เพื่อฟังเสียงหายใจว่ามีเสียงหวีดหรือเสียงกรอบแกรบในปอดหรือไม่ ในปัจจุบันมีการตรวจหาเชื้อไวรัสอาร์เอสวีได้รวดเร็วด้วยการใช้ก้านสำลีกวาดเก็บสารคัดหลั่งจากโพรงจมูก (Rapid Antigen Test) ร่วมกับการตรวจเอกซเรย์ปอดเพื่อประเมินความรุนแรงของการอักเสบ
การรักษาโรคติดเชื้อไวรัสอาร์เอสวีส่วนใหญ่เป็นการรักษาตามอาการ เนื่องจากยังไม่มีon ยาต้านไวรัสเฉพาะเจาะจงสำหรับกรณีที่ไม่รุนแรง การดูแลประกอบด้วย การให้ออกซิเจนเสริมในรายที่มีภาวะพร่องออกซิเจน การให้น้ำเกลือทางหลอดเลือดดำในเด็กที่ไม่สามารถดื่มนมได้ และการพ่นยาขยายหลอดลมหรือพ่นน้ำเกลือความเข้มข้นสูง (Hypertonic Saline) เพื่อช่วยละลายเสมหะให้ขับออกได้ง่ายขึ้น
ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดในการดูแลเด็กป่วยและขั้นตอนการพ่นยา
การพ่นยาขยายหลอดลมหรือยาละลายเสมหะ เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพในการบรรเทาอาการหอบเหนื่อย แต่ต้องอยู่ภายใต้คำสั่งและการควบคุมดูแลของแพทย์อย่างเคร่งครัด สิ่งที่คุณแม่มือใหม่ต้องระวังมีดังนี้
- ห้ามซื้อเครื่องพ่นยาและยาพ่นมาใช้เองที่บ้านโดยไม่มีคำสั่งแพทย์ เนื่องจากขนาดยาและชนิดของยาต้องปรับตามน้ำหนักตัวและความรุนแรงของโรค หากใช้ยาขยายหลอดลมเกินขนาดอาจทำให้เด็กหัวใจเต้นเร็ว มือสั่น และเกิดอันตรายได้
- หลังการพ่นยา เด็กอาจมีอาการไอหรือขับเสมหะออกมามากขึ้น ซึ่งเป็นกระบวนการปกติของร่างกายในการกำจัดเสมหะ คุณแม่ควรช่วยเคาะปอดและดูดเสมหะออกตามคำแนะนำของพยาบาล
- ห้ามให้เด็กกินยาแอสไพรินเพื่อลดไข้เด็ดขาด เนื่องจากอาจทำให้เกิดกลุ่มอาการเรย์ (Reye syndrome) ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต ให้ใช้ยาพาราเซตามอลตามขนาดน้ำหนักตัวที่ถูกต้อง (10 ถึง 15 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมง เมื่อมีไข้)
- ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อให้เด็กกินเอง เพราะโรคนี้เกิดจากไวรัส ยาปฏิชีวนะไม่มีผลรักษาและอาจทำให้เกิดเชื้อดื้อยาในอนาคต
วิธีป้องกันและการสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาวเพื่อปกป้องลูกน้อย
เนื่องจากยังไม่มีวัคซีนป้องกันไวรัสอาร์เอสวีที่ใช้ได้ทั่วไปในเด็กทุกคน การป้องกันจึงต้องเน้นสุขอนามัยส่วนบุคคลเป็นหลัก
- ล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำสะอาด หรือเจลแอลกอฮอล์บ่อยๆ ทั้งตัวผู้ดูแลและเด็ก
- หลีกเลี่ยงการพาเด็กไปในสถานที่แออัด อากาศถ่ายเทไม่สะดวก หรือสัมผัสกับผู้ที่มีอาการป่วยในระบบทางเดินหายใจ
- ทำความสะอาดของเล่นและพื้นผิวสัมผัสร่วมเป็นประจำ
- สนับสนุนการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ เนื่องจากนมแม่มีภูมิคุ้มกัน (Antibodies) ช่วยปกป้องลูกน้อยจากการติดเชื้อทางเดินหายใจได้อย่างมีประสิทธิภาพ
- หลีกเลี่ยงการให้เด็กรับคบุหรี่มือสอง เนื่องจากควันบุหรี่ทำให้เยื่อบุทางเดินหายใจอ่อนแอและติดเชื้อได้ง่ายขึ้น
