ความเหมือนและความต่างของโรคร้ายจากยุงลาย
โรคติดเชื้อไวรัสที่มียุงลายเป็นพาหะนำโรคยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญในประเทศไทย โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนที่ยุงลายชุกชุม โรคหลักสองชนิดที่มักสร้างความสับสนให้กับผู้ปกครองและผู้ป่วยเนื่องจากมีอาการเริ่มต้นคล้ายคลึงกัน ได้แก่ โรคไข้เลือดออก (Dengue Hemorrhagic Fever) และโรคไข้ชิคุนกุนยา หรือโรคไข้ปวดข้อยุงลาย (Chikungunya) แม้ว่าทั้งสองโรคจะมียุงลายสวนและยุงลายบ้านเป็นพาหะตัวเดียวกัน และเกิดจากไวรัสในกลุ่มอาร์เอ็นเอไวรัส (RNA Virus) เหมือนกัน แต่เชื้อไวรัสต้นเหตุและกลไกการเกิดโรคมีความแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง การทำความเข้าใจความแตกต่างนี้จึงเป็นกุศลสำคัญในการสังเกตอาการ วินิจฉัยเบื้องต้น และให้การดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์
สาเหตุและกลไกการเกิดโรคของไข้เลือดออกและไข้ชิคุนกุนยา
โรคไข้เลือดออกเกิดจากการติดเชื้อไวรัสเดงกี่ (Dengue Virus) ซึ่งมีทั้งหมด 4 สายพันธุ์ (Den-1, Den-2, Den-3 และ Den-4) เมื่อผู้ป่วยถูกยุงลายที่มีเชื้อกัด เชื้อจะเข้าสู่กระแสเลือดและมีการเพิ่มจำนวน ผู้ป่วยสามารถติดเชื้อซ้ำได้อีกหากได้รับเชื้อต่างสายพันธุ์ โดยการติดเชื้อครั้งที่สองมักมีอาการรุนแรงกว่าครั้งแรก เนื่องจากภูมิคุ้มกันของร่างกายทำปฏิกิริยากับไวรัสในรูปแบบที่ทำให้เกิดการรั่วของพลาสมาออกจากหลอดเลือด ในขณะที่โรคไข้ชิคุนกุนยาเกิดจากการติดเชื้อไวรัสชิคุนกุนยา (Chikungunya Virus) ซึ่งอยู่ในวงศ์โตจาวีริดี (Togaviridae) เชื้อนี้มักทำให้เกิดการอักเสบอย่างรุนแรงบริเวณข้อต่อต่างๆ ของร่างกาย แต่โดยทั่วไปไม่มีภาวะการรั่วของพลาสมาหรือภาวะช็อกรุนแรงเหมือนไข้เลือดออก
อาการสำคัญและระยะของโรคที่ต้องสังเกตอย่างใกล้ชิด
การแยกแยะอาการของทั้งสองโรคต้องอาศัยการสังเกตลักษณะเฉพาะของไข้ ผื่น และอาการปวดตามร่างกาย โดยทั่วไปอาการของทั้งสองโรคมีรายละเอียดดังนี้
อาการของโรคไข้เลือดออก
- มีไข้สูงลอยฉับพลัน เกิน 38.5 ถึง 40 องศาเซลเซียส เป็นระยะเวลา 2 ถึง 7 วัน
- หน้าแดง ตัวแดง ปวดศีรษะรุนแรง และปวดกระบอกตา
- มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร และอาจมีปวดท้องบริเวณลิ้นปี่หรือชายโครงด้านขวา
- อาจพบจุดเลือดออกเล็กๆ ใต้ผิวหนัง เลือดกำเดาไหล หรือเลือดออกตามไรฟัน
- เมื่อไข้เริ่มลดลง (เข้าสู่ระยะวิกฤต) ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการซึมลง เหงื่อออก ตัวเย็น มือเท้าเย็น ซึ่งเป็นสัญญาณของภาวะช็อก
อาการของโรคไข้ชิคุนกุนยา
- มีไข้สูงฉับพลันเช่นเดียวกัน แต่ระยะเวลาไข้มักสั้นกว่า คือประมาณ 2 ถึง 4 วัน
- มีผื่นแดงขึ้นตามลำตัว แขนขา และใบหน้า ซึ่งมักพบร่วมกับอาการคัน
- อาการเด่นชัดที่สุดคือ อาการปวดข้ออย่างรุนแรง (Severe Arthralgia) โดยมักปวดหลายข้อพร้อมกัน เช่น ข้อนิ้วมือ ข้อนิ้วเท้า ข้อมือ ข้อศอก และข้อเข่า จนผู้ป่วยขยับตัวลำบาก
- ในผู้ป่วยบางราย อาการปวดข้ออาจหลงเหลืออยู่เป็นเวลาหลายสัปดาห์ หรือนานหลายเดือนหลังหายจากไข้
สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที
การดูแลที่บ้านมีความสำคัญ แต่หากพบอาการเหล่านี้ถือเป็นสัญญาณวิกฤตที่ต้องนำส่งโรงพยาบาลทันทีเพื่อป้องกันอันตรายถึงชีวิต
- ไข้สูงมากและไม่ยอมลดลงเลยแม้จะเช็ดตัวและรับประทานยาลดไข้แล้ว
- อาการซึมลงอย่างเห็นได้ชัด อ่อนเพลียมาก ไม่ยอมลุกขึ้นมาทำกิจกรรม หรือไม่ยอมดื่มน้ำและนม
- อาเจียนติดต่อกันหลายครั้ง ทานอาหารหรือน้ำไม่ได้เลย
- ปวดท้องรุนแรงและต่อเนื่องบริเวณใต้ชายโครงขวา
- หายใจหอบเหนื่อย หายใจเร็ว หรือหายใจอกบุ๋ม
- มีอาการกระสับกระส่าย ตัวเย็น มือเท้าชื้น ชีพจรเต้นเร็วแต่เบา
- ปัสสาวะไม่ออก หรือปัสสาวะมีสีเข้มจัดนานเกิน 6 ชั่วโมง
วิธีดูแลรักษาและวิธีดูแลเบื้องต้นที่บ้านอย่างถูกวิธี
ในผู้ป่วยที่อาการไม่รุนแรงและแพทย์อนุญาตให้กลับมาพักฟื้นที่บ้าน การดูแลรักษาจะเน้นการประคับประคองตามอาการเพื่อให้ร่างกายฟื้นตัวได้เร็วที่สุด
การลดไข้และการเช็ดตัวอย่างถูกวิธี
ใช้น้ำอุ่นในการเช็ดตัวเพื่อช่วยระบายความร้อน ห้ามใช้น้ำเย็นจัดหรือแอลกอฮอล์เช็ดตัวเด็ดขาด เพราะจะทำให้เส้นเลือดหดตัวและอุณหภูมิร่างกายยิ่งสูงขึ้น การเช็ดตัวควรเช็ดในลักษณะลูบเข้าหาหัวใจ บริเวณซอกคอ รักแร้ และขาหนีบ เพื่อช่วยให้หลอดเลือดใหญ่ระบายความร้อนได้ดี
การชดเชยน้ำและสารอาหาร
เนื่องจากไข้สูงและการอาเจียนทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่ ผู้ป่วยควรดื่มน้ำเกลือแร่ (ORS) น้ำเปล่าสะอาด นม หรือน้ำซุปอุ่นๆ ทีละน้อยแต่บ่อยครั้ง เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำและภาวะช็อก สำหรับอาหารควรเลือกอาหารอ่อน ย่อยง่าย เช่น โจ๊ก ข้าวต้ม หรือซุปที่มีสารอาหารครบถ้วน
การเฝ้าระวังและการป้องกันระยะยาว
การป้องกันที่ดีที่สุดคือการทำลายแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลายรอบตัวบ้าน ปิดฝาภาชนะเก็บน้ำใส คว่ำภาชนะที่ไม่ใช้ และเก็บบ้านให้ปลอดโปร่งเพื่อไม่ให้เป็นที่หลบซ่อนของยุงลาย นอกจากนี้ควรทายากันยุงหรือนอนในมุ้งเพื่อป้องกันการถูกกัดซ้ำ สำหรับวัคซีนป้องกันไข้เลือดออกในปัจจุบันมีให้บริการในโรงพยาบาล ซึ่งสามารถช่วยลดความรุนแรงของโรคและการนอนโรงพยาบาลได้ ผู้ปกครองควรปรึกษากุมารแพทย์เพื่อประเมินความเหมาะสมในการรับวัคซีน
