ไขความจริงทางการแพทย์ ทำไมฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่แล้วยังป่วยซ้ำ
คำถามที่กุมารแพทย์และอายุรแพทย์มักได้ยินบ่อยครั้งในช่วงที่โรคทางเดินหายใจระบาดคือ ฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่ปีนี้ ทำไมยังเป็นซ้ำ ความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนมักคิดว่าวัคซีนป้องกันได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่ในความเป็นจริง ไวรัสไข้หวัดใหญ่ (Influenza Virus) มีการกลายพันธุ์ตลอดเวลา และในแต่ละปีองค์การอนามัยโลกจะคาดการณ์สายพันธุ์ที่คาดว่าจะระบาดมากที่สุดมาผลิตเป็นวัคซีนชนิดสามสายพันธุ์หรือสี่สายพันธุ์ นอกจากนี้ อาการป่วยที่คุณพ่อแม่หรือผู้ป่วยเข้าใจว่าเป็นไข้หวัดใหญ่นั้น อาจเกิดจากเชื้อไวรัสชนิดอื่นที่มีอาการคล้ายคลึงกัน เช่น ไวรัสอาร์เอสวี (Respiratory Syncytial Virus) ไรโนไวรัส (Rhinovirus) หรือเชื้อโควิด-19 (COVID-19) ซึ่งวัคซีนไข้หวัดใหญ่ไม่สามารถป้องกันได้ครอบคลุมถึงเชื้อกลุ่มนี้
แม้ว่าวัคซีนจะไม่สามารถป้องกันการติดเชื้อได้ทุกสายพันธุ์ แต่ประโยชน์สูงสุดและสำคัญที่สุดของวัคซีนไข้หวัดใหญ่คือ การลดความรุนแรงของโรค ลดอัตราการนอนโรงพยาบาล และป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง เช่น ปอดอักเสบ กล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ หรือการเสียชีวิต โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยง ได้แก่ เด็กเล็กอายุต่ำกว่า 5 ปี ผู้สูงอายุตั้งแต่ 65 ปีขึ้นไป หญิงตั้งครรภ์ และผู้มีโรคประจำตัวเรื้อรัง
สาเหตุและกลไกการเกิดโรคไข้หวัดใหญ่
โรคไข้หวัดใหญ่เป็นโรคติดเชื้อระบบทางเดินหายใจที่ติดต่อได้อย่างรวดเร็วผ่านทางละอองฝอยจากการไอ จาม หรือการสัมผัสพื้นผิวที่มีเชื้อโรคปนเปื้อนแล้วนำมือมาสัมผัสใบหน้า เชื้อไวรัสจะเข้าสู่ร่างกายผ่านทางเยื่อบุจมูก ตา หรือปาก จากนั้นจะฟักตัวและเพิ่มจำนวนในเซลล์เยื่อบุทางเดินหายใจ ส่งผลให้เกิดการอักเสบ กระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายให้หลั่งสารอักเสบออกมา ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดไข้สูง ปวดเมื่อยตามตัว และอ่อนเพลียอย่างรุนแรง
อาการแสดงสำคัญและระยะของโรค
อาการของไข้หวัดใหญ่มักเกิดขึ้นอย่างฉับพลันและมีความรุนแรงมากกว่าไข้หวัดธรรมดา แบ่งออกเป็นระยะต่างๆ ดังนี้
- ระยะเริ่มแรก: มีไข้สูงลอย 38 ถึง 40 องศาเซลเซียสอย่างกะทันหัน หนา ปวดศีรษะรุนแรง ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อตามตัวอย่างมาก อ่อนเพลีย
- ระยะอาการเด่นชัด: เริ่มมีอาการทางระบบทางเดินหายใจ เช่น ไอแห้ง เจ็บคอ คัดจมูก น้ำูกไหล บางรายอาจมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน หรือท้องเสียร่วมด้วย โดยเฉพาะในเด็กเล็ก
- ระยะฟื้นตัว: ไข้จะค่อยๆ ลดลงภายใน 3 ถึง 5 วัน แต่ออาการอ่อนเพลียและอาการไออาจหลงเหลืออยู่ได้นาน 1 ถึง 2 สัปดาห์
สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที
- ไข้สูงต่อเนื่องเกิน 3 วัน หรือไข้ลดแล้วกลับมาสูงอีกครั้งอย่างรุนแรง
- ซึมลง ปลุกตื่นยาก ไม่ยอมดื่มน้ำหรือนม ปัสสาวะน้อยลงหรือไม่มีปัสสาวะนานเกิน 6 ชั่วโมง
- หายใจหอบเหนื่อย หายใจเร็ว ปีกจมูกบาน หรือหายใจจนหน้าอกบุ๋ม
- มีอาการชักจากไข้สูง
- ริมฝีปาก ปลายมือปลายเท้าเขียวคล้ำ
วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์
แพทย์จะวินิจฉัยจากประวัติอาการและการตรวจร่างกายเป็นหลัก ในช่วงที่มีการระบาด แพทย์อาจพิจารณาทำการตรวจเพิ่มเติมด้วยชุดตรวจคัดกรองอย่างรวดเร็ว (Rapid Influenza Diagnostic Test) โดยการ Swab สารคัดหลั่งจากโพรงจมูก เพื่อยืนยันชนิดของเชื้อไวรัส นอกจากนี้ ในรายที่มีอาการรุนแรงหรือสงสัยภาวะแทรกซ้อน เช่น ปอดอักเสบ แพทย์อาจส่งตรวจเอกซเรย์ปอด (Chest X-ray) และตรวจเลือดเพิ่มเติมเพื่อประเมินการอักเสบในร่างกาย
วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์
การรักษาโรคไข้หวัดใหญ่ส่วนใหญ่เป็นการรักษาตามอาการและการดูแลประคับประคองเพื่อให้ร่างกายฟื้นตัวได้ดีขึ้น
- การให้ยาต้านไวรัส: หากมาพบแพทย์ภายใน 48 ชั่วโมงแรกที่มีอาการ แพทย์อาจพิจารณาให้ยาต้านไวรัส เช่น โอเซลทามิเวียร์ (Oseltamivir) เพื่อช่วยลดความรุนแรงและย่นระยะเวลาการป่วย
- การให้ยาลดไข้และบรรเทาอาการ: ให้รับประทานยาพาราเซตามอล (Paracetamol) ตามขนาดและน้ำหนักตัวที่ถูกต้องทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมงเมื่อมีไข้
- การเช็ดตัวลดไข้ที่ถูกวิธี: ใช้ผ้าชุบน้ำอุณหภูมิห้องหรือน้ำอุ่นบิดหมาด เช็ดบริเวณหน้า ซอกคอ รักแร้ และขาหนีบ เพื่อช่วยระบายความร้อน
- การดื่มน้ำและสารอาหาร: ดื่มน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือแร่ (ORS) ในปริมาณที่เพียงพอเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ รับประทานอาหารอ่อน ย่อยง่าย เช่น โจ๊ก ข้าวต้ม ซุปอุ่นๆ
ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาด
ในการดูแลผู้ป่วยไข้หวัดใหญ่ มีข้อปฏิบัติสำคัญที่ต้องระมัดระวังอย่างเคร่งครัด ได้แก่
- ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อรับประทานเอง เนื่องจากโรคไข้หวัดใหญ่เกิดจากเชื้อไวรัส ยาปฏิชีวนะไม่มีผลในการรักษาและอาจทำให้เกิดเชื้อดื้อยา
- ห้ามปล่อยให้ผู้ป่วยมีภาวะขาดน้ำ โดยเฉพาะเด็กเล็กและผู้สูงอายุ
- หลีกเลี่ยงการพาผู้ป่วยไปในสถานที่แออัดเพื่อป้องกันการแพร่กระจายเชื้อสู่ผู้อื่น
วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว
การป้องกันที่ดีที่สุดคือการฉีดวัคซีนป้องกันไข้หวัดใหญ่เป็นประจำทุกปี เพื่อกระตุ้นภูมิคุ้มกันให้สอดคล้องกับสายพันธุ์ไวรัสที่กำลังระบาดในแต่ละปี ควบคู่ไปกับการรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคล เช่น การล้างมือบ่อยๆ ด้วยสบู่หรือเจลแอลกอฮอล์ การสวมหน้ากากอนามัยในพื้นที่สาธารณะ และการหลีกเลี่ยงการใกล้ชิดกับผู้ป่วยที่มีอาการทางระบบทางเดินหายใจ
