คู่มือรับมือภัยน้ำท่วม ป้องกันโรคติดต่อทางน้ำและอาหาร พร้อมว

สถานการณ์น้ำท่วมกับการแพร่ระบาดของโรคติดต่อทางน้ำและอาหาร

ช่วงเวลาที่เกิดอุทกภัยหรือปัญหาน้ำท่วมขังถือเป็นช่วงเวลาที่ความเสี่ยงในการเกิดโรคระบาดพุ่งสูงขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ระบบสุขาภิบาลที่เสียหาย น้ำประปาปนเปื้อนเชื้อโรค และความยากลำบากในการเข้าถึงน้ำสะอาดเพื่อการอุปโภคบริโภค เป็นตัวเร่งให้เชื้อโรคแพร่กระจายได้อย่างรวดเร็ว ในฐานะแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ สิ่งที่ผมพบเจออยู่เสมอในสถานการณ์ภัยพิบัติคือกลุ่มโรคระบบทางเดินอาหารและโรคติดเชื้อต่างๆ ซึ่งสามารถป้องกันได้หากมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องและปฏิบัติตัวได้อย่างเหมาะสม โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบางอย่างเด็กเล็ก ทารก และผู้สูงอายุที่มีภูมิต้านทานต่ำกว่าบุคคลทั่วไป

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคระบบทางเดินอาหารในช่วงน้ำท่วม

โรคติดต่อทางน้ำและอาหาร (Waterborne and Foodborne Diseases) เกิดจากการรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำที่ปนเปื้อนเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย เชื้อโรคเหล่านี้ส่วนใหญ่ปะปนมากับสิ่งปฏิกูล น้ำอุจจาระที่ล้นทะลัก หรือสัตว์พาหะนำโรค เช่น แมลงวัน หนู และแมลงสาบ กลไกการเกิดโรคเริ่มต้นจากการที่เชื้อโรคเข้าสู่ระบบทางเดินอาหาร ผ่านกระเพาะอาหารและลงสู่ลำไส้เล็กหรือลำไส้ใหญ่ จากนั้นจะทำการเกาะติดและทำลายเซลล์เยื่อบุลำไส้ สร้างสารพิษ (Toxins) ที่ขัดแย้งกับการดูดซึมน้ำและเกลือแร่ ทำให้เกิดอาการถ่ายเหลว คลื่นไส้ อาเจียน และปวดท้องอย่างรุนแรง

เชื้อโรคที่เป็นสาเหตุหลักในช่วงน้ำท่วม ได้แก่

• เชื้อแบคทีเรีย: เช่น เชื้ออหิวาตกโรค (Vibrio cholerae) เชื้อซัลโมเนลลา (Salmonella spp.) และเชื้ออีโคไล (Escherichia coli) ที่มักมากับอาหารสุกๆ ดิบๆ หรือน้ำที่ไม่ได้ผ่านการฆ่าเชื้อ
• เชื้อไวรัส: เช่น ไวรัสโรตา (Rotavirus) และโนโรไวรัส (Norovirus) ซึ่งติดต่อได้ง่ายมากแม้ได้รับเชื้อเพียงปริมาณน้อย
• เชื้อปรสิตและโปรโตซัว: เช่น เชื้อบิดมีตัว (Entamoeba histolytica) และ Giardia lamblia ที่ทำให้เกิดอาการท้องร่วงเรื้อรัง

อาการแสดงสำคัญและระยะของโรคที่ต้องสังเกต

อาการแสดงของการติดเชื้อทางน้ำและอาหารมักเกิดขึ้นอย่างเฉียบพลันหลังจากได้รับเชื้อ โดยแบ่งออกเป็นระยะต่างๆ ดังนี้

• ระยะเริ่มต้น: มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร และรู้สึกมวนท้อง เริ่มมีไข้ต่ำๆ หรือปวดศีรษะ
• ระยะแสดงอาการเด่นชัด: ถ่ายอุจจาระเหลวเป็นน้ำ หรือมีมูกเลือดปน ปวดท้องเกร็งอย่างรุนแรง อ่อนเพลียอย่างเห็นได้ชัดเนื่องจากสูญเสียน้ำและเกลือแร่
• ระยะวิกฤต (ภาวะแทรกซ้อน): หากสูญเสียน้ำมากเกินไปจะเข้าสู่ภาวะขาดน้ำรุนแรง ความดันโลหิตลดต่ำ ไตวายเฉียบพลัน และอาจเกิดภาวะช็อกได้

สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพาไปพบแพทย์ทันที

ในผู้ป่วยทั่วไป อาการท้องร่วงอาจหายได้เองภายในไม่กี่วัน แต่หากเป็นเด็กเล็กหรือผู้สูงอายุ อาการอาจทรุดหนักได้อย่างรวดเร็ว คุณพ่อคุณแม่และผู้ดูแลต้องสังเกตสัญญาณอันตราย (Red Flag Symptoms) ดังต่อไปนี้อย่างใกล้ชิด

• มีไข้สูงเกินกว่าสามสิบแปดองศาเซลเซียส และไข้ไม่ลดลงหลังจากทานยาลดไข้
• ถ่ายอุจจาระเป็นเลือดสด หรืออุจจาระมีลักษณะเหมือนน้ำซาวข้าวปริมาณมาก
• มีอาการอาเจียนทุกครั้งที่รับประทานอาหารหรือดื่มน้ำ ทำให้ไม่สามารถทดแทนน้ำได้
• มีอาการขาดน้ำรุนแรง เช่น ปากแห้ง ตาโหล ร้องไห้ไม่มีน้ำตา กระหม่อมบุ๋มในเด็กทารก และปัสสาวะไม่ออกหรือปัสสาวะมีสีเข้มจัดนานเกินห ชั่วโมง
• ซึมลง อ่อนเพลียมาก ไม่ตอบสนอง หรือมีอาการชัก

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อผู้ป่วยมาพบแพทย์ แพทย์จะทำการวินิจฉัยโรคผ่านขั้นตอนมาตรฐาน ดังนี้

• การซักประวัติและการตรวจร่างกาย: สอบถามประวัติการรับประทานอาหาร ประวัติการสัมผัสน้ำท่วม และการประเมินภาวะขาดน้ำผ่านการตรวจความยืดหยุ่นของผิวหนังและลักษณะของเยื่อบุช่องปาก
• การตรวจอุจจาระ (Stool Examination): เพื่อหาเม็ดเลือดขาว เม็ดเลือดแดง หรือตัวไข่พยาธิ และการเพาะเชื้ออุจจาระ (Stool Culture) ในรายที่สงสัยการติดเชื้อแบคทีเรียรุนแรง
• การตรวจเลือด (Blood Tests): เพื่อประเมินระดับเกลือแร่ในร่างกาย การทำงานของไต และตรวจหาภาวะการติดเชื้อในกระแสเลือด

วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์และการดูแลที่บ้าน

การรักษาหลักมุ่งเน้นไปที่การป้องกันและแก้ไขภาวะขาดน้ำเป็นสำคัญ ควบคู่กับการรักษาตามอาการ

• การดื่มสารน้ำเกลือแร่ (Oral Rehydration Salts - ORS): เป็นหัวใจสำคัญในการรักษาภาวะท้องร่วง ให้จิบทีละน้อยแต่บ่อยครั้งเพื่อทดแทนน้ำและเกลือแร่ที่สูญเสียไป ห้ามใช้น้ำเกลือแร่สำหรับออกกำลังกายแทนเนื่องจากมีสัดส่วนของน้ำตาลและเกลือแร่ไม่เหมาะสมสำหรับผู้ป่วยท้องร่วง
• โภชนาการที่เหมาะสม: ในช่วงที่มีอาการควรรับประทานอาหารอ่อนย่อยง่าย เช่น ข้าวต้ม โจ๊ก ซุปใส หรือเนื้อปลาต้ม หลีกเลี่ยงอาหารรสจัด อาหารมัน และนมวัวชั่วคราว
• การใช้ยาตามคำสั่งแพทย์: หากแพทย์วินิจฉัยว่าเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียที่รุนแรง อาจพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะที่ตรงกับชนิดของเชื้อโรค

วิธีป้องกันและการสร้างเสริมสุขภาพในระยะยาวช่วงน้ำท่วม

การป้องกันย่อมดีกว่าการรักษาเสมอ ในภาวะน้ำท่วมควรปฏิบัติอย่างเคร่งครัดดังนี้

• กินร้อน ช้อนกลาง ล้างมือ: รับประทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่ด้วยความร้อน ล้างมือด้วยสบู่และน้ำสะอาดทุกครั้งก่อนรับประทานอาหารและหลังเข้าห้องน้ำ
• ดื่มน้ำสะอาด: ดื่มน้ำที่ผ่านการต้มสุก หรือน้ำดื่มบรรจุขวดที่ได้มาตรฐานซีลปิดสนิทเท่านั้น
• จัดการขยะและสิ่งปฏิกูล: ทิ้งขยะในถุงดำและปิดปากถุงให้มิดชิดเพื่อไม่ให้เป็นแหล่งเพาะพันธุ์แมลงและเชื้อโรค
• หลีกเลี่ยงการลุยน้ำ: หากจำเป็นต้องเดินลุยน้ำท่วม ควรสวมรองเท้าบูทยางกันน้ำ และล้างทำความสะอาดร่างกายพร้อมเช็ดให้แห้งทันทีเมื่อขึ้นจากน้ำ