โรคมือเท้าปากระบาดหนัก! อาการแบบไหนต้องแอดมิทด่วน? เช็กลิสต์วิธีดูแลลูกน้อยไม่ให้เชื้อลุกลาม

โรคมือเท้าปากระบาด! อาการแบบไหนต้องแอดมิท? เช็กลิสต์วิธีดูแลลูกน้อยไม่ให้เชื้อลุกลาม

ในช่วงที่โรคมือเท้าปาก (Hand, Foot, and Mouth Disease) กลับมาแพร่ระบาดอย่างรุนแรงตามสถานศึกษาและศูนย์เด็กเล็ก พ่อแม่ผู้ปกครองหลายท่านต่างกังวลใจและเฝ้าระวังสุขภาพของลูกน้อยอย่างใกล้ชิด เนื่องจากโรคนี้เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่พบได้บ่อยในเด็กเล็ก โดยเฉพาะกลุ่มทารกและเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี แม้ว่าในเด็กโตและผู้ใหญ่ก็สามารถติดเชื้อได้เช่นกัน แต่อาการมักจะไม่รุนแรงเท่าในเด็กเล็ก การทำความเข้าใจเกี่ยวกับสาเหตุ อาการ ระยะของโรค และสัญญาณเตือนอันตราย จึงเป็นกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้คุณพ่อคุณแม่สามารถดูแลรักษาลูกน้อยได้อย่างถูกต้อง ปลอดภัย และทันท่วงที

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคมือเท้าปากที่พ่อแม่ต้องรู้

โรคมือเท้าปากเกิดจากการติดเชื้อไวรัสกลุ่มเอนเทอโรไวรัส (Enteroviruses) โดยสายพันธุ์ที่พบบ่อยและมักทำให้เกิดการระบาดรุนแรงคือ คอกซากีไวรัสเอ 16 (Coxsackievirus A16) และเอนเทอโรไวรัส 71 (Enterovirus 71 หรือ EV71) ซึ่งสายพันธุ์หลังนี้มีความน่ากลัวเป็นพิเศษ เนื่องจากมักเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงทางระบบประสาทและหัวใจ

เชื้อไวรัสเหล่านี้ติดต่อได้ง่ายมากผ่านทางระบบทางเดินอาหารและทางเดินหายใจ โดยแพร่กระจายผ่านสาร secretions ของผู้ป่วย เช่น น้ำลาย น้ำมูก น้ำจากตุ่มพอง และอุจจาระ การสัมผัสโดยตรงกับสิ่งของ เครื่องเล่น หรือพื้นผิวที่ปนเปื้อนเชื้อโรค แล้วนำมือเข้าปาก หรือการไอจามใส่กันในสถานที่แออัด ล้วนเป็นช่องทางหลักของการแพร่เชื้อ

อาการสำคัญและลำดับการดำเนินของโรค

อาการของโรคมือเท้าปากมักจะปรากฏหลังจากได้รับเชื้อเข้าไปประมาณ 3 ถึง 7 วัน โดยมีการดำเนินของโรคเป็นลำดับขั้นตอน ดังนี้

• ระยะเริ่มต้น: เด็กจะมีอาการไข้ต่ำๆ อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร และเจ็บคอเนื่องจากมีแผลในปาก
• ระยะแสดงอาการเด่นชัด: หลังจากมีไข้ได้ 1 ถึง 2 วัน จะเริ่มมีแผลพุพองหรือแผลอักเสบในปาก บริเวณกระพุ้งแก้ม เหงือก และลิ้น ทำให้เด็กเจ็บปากมากจนไม่ยอมกินอาหารหรือดื่มนม ต่อมาจะมีผื่นแดงหรือตุ่มน้ำใสขนาดเล็กเกิดขึ้นที่บริเวณฝ่ามือ ฝ่าเท้า และบางครั้งอาจพบบริเวณก้นหรือหัวเข่าด้วย
• ระยะฟื้นตัว: อาการไข้จะลดลงและหายไปเองภายใน 3 ถึง 7 วัน ส่วนแผลในปากและตุ่มน้ำที่มือเท้าจะค่อยๆ แห้งและยุบลง โดยทั่วไปโรคนี้สามารถหายได้เองหากไม่มีภาวะแทรกซ้อน

สัญญาณเตือนอันตราย Red Flags อาการแบบไหนต้องแอดมิทโรงพยาบาลทันที

แม้โรคมือเท้าปากส่วนใหญ่จะหายได้เอง แต่ในเด็กบางรายเชื้ออาจลุกลามไปยังระบบประสาทส่วนกลาง กลายเป็นโรคแทรกซ้อนที่อันตรายถึงชีวิตได้ พ่อแม่จึงต้องสังเกตสัญญาณเตือนอันตราย หรือ Red Flags อย่างใกล้ชิด หากพบอาการเหล่านี้ต้องรีบพาไปโรงพยาบาลเพื่อรับการรักษาจากแพทย์โดยด่วน

• ไข้สูงต่อเนื่องไม่ยอมลด: ไข้สูงเกิน 39 อาศัยเซลเซียส หรือมีไข้นานเกิน 3 วันร่วมกับอาการซึม
• ซึมลงอย่างเห็นได้ชัด: ปลุกตื่นยาก ไม่สนใจสิ่งรอบข้าง หรือมีอาการซึมสลับกับงอแงผิดปกติ
• สะดุ้งผวาและกระตุก: มีอาการผวาบ่อยๆ นอนสะดุ้ง หรือมีกล้ามเนื้อกระตุกขณะหลับ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนของการอักเสบในสมอง
• อาเจียนพุ่ง: อาเจียนบ่อยและรุนแรง กินอะไรก็อาเจียนออกหมด
• หายใจหอบเหนื่อย: หายใจเร็ว หายใจแรง หรือมีอาการอกบุ๋มร่วมด้วย
• สัญญาณภาวะขาดน้ำ: ปากแห้ง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา ปัสสาวะออกน้อยมากหรือสีเข้มจัด

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อพาเด็กมาพบแพทย์ กุมารแพทย์จะทำการวินิจฉัยโดยอาศัยการซักประวัติอย่างละเอียดร่วมกับการตรวจร่างกาย โดยเฉพาะการตรวจดูรอยโรคที่ลักษณะจำเพาะในช่องปาก ฝ่ามือ และฝ่าเท้า ในกรณีที่เด็กมีอาการรุนแรงหรือมีภาวะแทรกซ้อน แพทย์อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติม เช่น การเก็บตัวอย่างสารคัดหลั่งจากลำคอหรืออุจจาระเพื่อตรวจหาเชื้อไวรัส (Viral Culture หรือ PCR) การตรวจเลือด หรือการตรวจเอกซเรย์ปอดและสมอง เพื่อประเมินความรุนแรงของโรค

วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์

เนื่องจากโรคมือเท้าปากเกิดจากเชื้อไวรัส จึงยังไม่มีSpecific Antiviral Drug หรือยาต้านไวรัสเฉพาะสำหรับโรคนี้ การรักษาจึงเป็นการรักษาตามอาการ (Supportive Care) ดังนี้

• การให้ยาบรรเทาอาการ: ให้ยาลดไข้พาราเซตามอลตามน้ำหนักตัวที่ถูกต้อง (10 ถึง 15 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมง) เมื่อมีไข้หรือปวดแผลในปาก และสามารถใช้ยาชาเฉพาะที่ชนิดทาแผลในปากเพื่อช่วยลดความเจ็บปวดเวลาทานอาหารได้
• การป้องกันภาวะขาดน้ำ: ส่งเสริมให้เด็กจื่มน้ำบ่อยๆ หรือดื่มนมเย็น น้ำผลไม้คั้นสดที่ไม่เปรี้ยวจัด หรือให้รับประทานไอศกรีมแท่งเพื่อช่วยลดอาการเจ็บแผลในปากและเพิ่มพลังงาน
• อาหารที่เหมาะสม: ควรให้อาหารอ่อน ย่อยง่าย รสจืด และมีอุณหภูมิเย็นหรืออุ่นค่อนข้างเย็น เช่น โจ๊ก ข้าวต้ม หรือตุ๋นเปื่อยนิ่ม หลีกเลี่ยงอาหารรสจัด เผ็ดจัด เปรี้ยวจัด หรืออาหารแข็งที่ต้องเคี้ยวมาก

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันการแพร่ระบาดของโรคมือเท้าปากสามารถทำได้โดยการสร้างสุขอนามัยที่ดี ดังนี้

• ล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำสะอาดบ่อยๆ ทั้งก่อนและหลังรับประทานอาหาร รวมถึงหลังการเข้าห้องน้ำและการเปลี่ยนผ้าอ้อม
• ทำความสะอาดและฆ่าเชื้อของเล่น ของใช้ และพื้นผิวสัมผัสร่วมกันเป็นประจำด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อหรือน้ำยาฟอกขาวเจือจาง
• หลีกเลี่ยงการพาเด็กไปในสถานที่แออัดหรือแหล่งชุมชนในช่วงที่มีการแพร่ระบาด
• หากพบว่าเด็กป่วย ควรแยกตัวออกจากเด็กอื่นทันทีและหยุดเรียนอย่างน้อย 1 สัปดาห์ เพื่อป้องกันไม่ให้เชื้อลุกลามระบาดไปยังผู้อื่น