พ่อแม่เป็นเบาหวาน ลูกอ้วนแล้วจะเสี่ยงเป็นโรคนี้ด้วยไหม พร้อมวิธีตรวจคัดกรองที่พ่อแม่ต้องรู้

ความจริงทางการแพทย์เมื่อพันธุกรรมและน้ำหนักมาบรรจบกัน

ในฐานะแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ คำถามที่ได้รับบ่อยที่สุดจากคุณพ่อคุณแม่ที่มีภาวะเบาหวานคือ หากตัวคุณพ่อหรือคุณแม่เองเป็นโรคเบาหวาน และในปัจจุบันเจ้าตัวเล็กเริ่มมีน้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้นจนเข้าเกณฑ์ภาวะน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน ลูกน้อยจะมีโอกาสเสี่ยงเป็นโรคเบาหวานตามไปด้วยมากน้อยเพียงใด และจะต้องมีแนวทางในการดูแล ตลอดจนการตรวจคัดกรองอย่างไรเพื่อให้ทันท่วงที

โรคเบาหวานชนิดที่สอง (Type 2 Diabetes Mellitus) เป็นโรคเรื้อรังที่ไม่ได้เกิดจากพันธุกรรมเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างพันธุกรรม (Genetics) และปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อม ไลฟ์สไตล์ รวมถึงโภชนาการ เมื่อเด็กที่มีต้นทุนทางพันธุกรรมมีความเสี่ยงสูงอยู่แล้วต้องเผชิญกับภาวะอ้วน ไขมันสะสมในร่างกายจะไปขัดขวางการทำงานของฮอร์โมนอินซูลิน ทำให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน (Insulin Resistance) ซึ่งเป็นกลไกหลักที่นำไปสู่โรคเบาหวานในที่สุด

กลไกการเกิดโรคและความเชื่อมโยงระหว่างพันธุกรรมกับภาวะอ้วนในเด็ก

เพื่อให้เข้าใจถึงความเสี่ยงได้อย่างลึกซึ้ง จำเป็นต้องทำความเข้าใจกลไกทางสรีรวิทยาในร่างกายของเด็ก เมื่อพ่อหรือแม่เป็นโรคเบาหวาน (โดยเฉพาะเบาหวานชนิดที่สอง) เด็กจะได้รับการถ่ายทอดรหัสพันธุกรรมที่มีแนวโน้มตอบสนองต่อการจัดการน้ำตาลและไขมันในร่างกายที่ด้อยกว่าปกติ

เมื่อเด็กรับประทานอาหารที่มีพลังงานสูง น้ำตาลสูง ไขมันสูง และขาดการออกกำลังกาย จนทำให้น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นจนเกิดภาวะอ้วน ไขมันส่วนเกินโดยเฉพาะไขมันในช่องท้อง (Visceral Fat) จะหลั่งสารอักเสบและกรดไขมันอิสระออกมาจำนวนมาก สารเหล่านี้ไปรบกวนตัวรับอินซูลินที่เซลล์กล้ามเนื้อและตับ ทำให้ตับอ่อนต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อผลิตอินซูลินให้มากขึ้นเพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด เมื่อตับอ่อนถูกกระตุ้นเป็นเวลานานจนเกิดความล้า (Beta-cell Exhaustion) ระดับน้ำตาลในเลือดจึงเริ่มสูงขึ้นจนกลายเป็นโรคเบาหวานในวัยเด็กหรือวัยรุ่น

กลุ่มเสี่ยงที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ

• เด็กที่มีพ่อแม่ พี่น้องร่วมท้อง หรือญาติสายตรงเป็นโรคเบาหวานชนิดที่สอง
• เด็กที่มีภาวะน้ำหนักเกิน หรือเข้าเกณฑ์โรคอ้วนตามกราฟการเจริญเติบโตขององค์การอนามัยโลก
• เด็กที่มีภาวะความดันโลหิตสูงร่วมด้วย
• เด็กที่มีระดับไขมันในเลือดผิดปกติ เช่น ไตรกลีเซอไรด์สูง หรือไขมันดีต่ำ
• เด็กที่มีรอยดำหนาบริเวณผิวหนังตามข้อพับ คอ หรือรักแร้ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนของภาวะดื้อต่ออินซูลิน (Acanthosis Nigricans)

อาการและสัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องสังเกต

ในระยะเริ่มแรกของภาวะดื้อต่ออินซูลินและเบาหวานในเด็ก มักไม่มีอาการแสดงที่ชัดเจน ทำให้คุณพ่อคุณแม่อาจละเลยได้ อย่างไรก็ตาม เมื่อระดับน้ำตาลในเลือดเริ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง เด็กเริ่มแสดงอาการผิดปกติที่สังเกตได้ดังนี้

• กระหายน้ำบ่อยมาก ดื่มน้ำปริมาณมากกว่าปกติอย่างเห็นได้ชัด
• ปัสสาวะบ่อยขึ้น และอาจมีอาการปัสสาวะรดที่นอนในเด็กที่เคยควบคุมได้แล้ว
• หิวบ่อย กินจุแต่น้ำหนักตัวกลับลดลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ทราบสาเหตุ
• อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย ไม่ค่อยมีเรี่ยวแรงทำกิจกรรมเหมือนเดิม
• แผลหายช้า หรือมีการติดเชื้อที่ผิวหนังและทางเดินปัสสาวะบ่อยครั้ง
• มีอาการตามัว มองเห็นไม่ชัดเจนในบางช่วง

วิธีตรวจวินิจฉัยและการคัดกรองทางการแพทย์

ตามแนวเวชปฏิบัติปัจจุบัน สมาคมกุมารแพทย์แห่งประเทศไทยและสมาคมโรคเบาหวานแห่งสหรัฐอเมริกา แนะนำให้มีการตรวจคัดกรองโรคเบาหวานในเด็กและวัยรุ่นที่มีความเสี่ยงสูง โดยมีเกณฑ์การพิจารณาและวิธีการตรวจดังนี้

เกณฑ์การเริ่มตรวจคัดกรอง

เด็กที่มีอายุตั้งแต่สิบปีขึ้นไป หรือเริ่มเข้าสู่วัยรุ่น (หากอายุน้อยกว่าสิบปีแต่มีภาวะอ้วนร่วมกับมีปัจจัยเสี่ยงอื่น เช่น มีประวัติครอบครัวสายตรงเป็นเบาหวาน) ควรได้รับการตรวจคัดกรองทุกๆ สองถึงสามปี

วิธีการตรวจทางห้องปฏิบัติการ

• การตรวจระดับน้ำตาลในเลือดหลังอดอาหารอย่างน้อยแปดชั่วโมง (Fasting Plasma Glucose - FPG): เพื่อดูระดับน้ำตาลพื้นฐานในเลือด
• การตรวจระดับน้ำตาลสะสม (Hemoglobin A1c - HbA1c): เป็นการตรวจดูค่าเฉลี่ยของระดับน้ำตาลในเลือดช่วงสามเดือนที่ผ่านมา ซึ่งมีความสะดวกและแม่นยำสูง
• การทดสอบการตอบสนองต่อน้ำตาล (Oral Glucose Tolerance Test - OGTT): ใช้ในกรณีที่แพทย์ต้องการผลวินิจฉัยที่ชัดเจนยิ่งขึ้น

วิธีดูแลรักษาและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างถูกต้อง

เมื่อตรวจพบว่าเด็กมีความเสี่ยงสูงหรือเริ่มมีภาวะดื้อต่ออินซูลิน การรักษาหลักจะไม่ใช่การใช้ยาตั้งแต่เริ่มต้น แต่เป็นการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตอย่างจริงจังและต่อเนื่องภายใต้คำแนะนำของกุมารแพทย์และนักกำหนดอาหาร

การปรับเปลี่ยนโภชนาการ

• ลดการบริโภคอาหารและเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูง เช่น น้ำอัดลม ชานมไข่มุก ขนมหวาน และเบเกอรี่
• เพิ่มสัดส่วนของผักใบเขียว ธัญพืชไม่ขัดสี และโปรตีนที่มีไขมันต่ำ
• ควบคุมปริมาณพลังงานในแต่ละมื้อให้เหมาะสมกับวัยและการใช้พลังงานของเด็ก
• หลีกเลี่ยงอาหารแปรรูปและอาหารฟาสต์ฟู้ดที่มีไขมันอิ่มตัวสูง

การส่งเสริมกิจกรรมทางกาย

• ส่งเสริมให้เด็กออกกำลังกายแบบแอโรบิกอย่างสม่ำเสมอ เช่น การวิ่ง ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน หรือเล่นกีฬาที่ชอบ อย่างน้อยหกสิบนาทีต่อวัน
• ลดเวลาการหน้าจอ (Screen Time) เช่น การเล่นเกม ดูโทรศัพท์ หรือดูโทรทัศน์ เพื่อป้องกันพฤติกรรมเนือยนิ่ง (Sedentary Behavior)

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาด

ในการดูแลเด็กที่มีภาวะอ้วนและมีความเสี่ยงโรคเบาหวาน มีข้อควรระวังทางการแพทย์ที่ผู้ปกครองต้องใส่ใจอย่างเคร่งครัด

• ห้ามให้เด็กรับประทานยาเม็ดลดน้ำหนัก อาหารเสริมลดความอ้วน หรือผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่โฆษณาเกินจริงเด็ดขาด เพราะอาจส่งผลต่อการทำงานของตับและไต รวมถึงระบบหัวใจและหลอดเลือด
• ห้ามใช้วิธีการอดอาหารอย่างรุนแรง (Crash Diet) เพราะจะทำให้ร่างกายเด็กขาดสารอาหารที่จำเป็นต่อการเจริญเติบโต และส่งผลให้ระบบเผาผลาญพังทลาย
• ห้ามละเลยการมาพบแพทย์ตามนัดเพื่อติดตามระดับน้ำตาลในเลือดและการเจริญเติบโต แม้ว่าเด็กจะดูแข็งแรงดีก็ตาม

การป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันโรคเบาหวานชนิดที่สองในเด็กที่มีพันธุกรรมเสี่ยงสามารถทำได้จริงหากเริ่มต้นตั้งแต่วัยเด็กตอนต้น การสร้างวินัยในการรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ การส่งเสริมให้เด็กได้เคลื่อนไหวร่างกายและเล่นกลางแจ้ง ตลอดจนการนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ เนื่องจากฮอร์โมนความเครียดและการนอนดึกมีผลต่อระดับฮอร์โมนอินซูลินในร่างกาย การตรวจสุขภาพประจำปีและการประเมินกราฟการเจริญเติบโตอย่างสม่ำเสมอกับกุมารแพทย์จึงเป็นเกราะป้องกันที่ดีที่สุด