สถานการณ์น้ำท่วมกับภัยเงียบที่มากับสายน้ำ
ในช่วงฤดูฝนหรือยามเกิดอุทกภัย ปัญหาการต้องเดินลุยน้ำขัง น้ำท่วมขังเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงได้ยากสำหรับหลายครอบครัว แม้ภาพความวุ่นวายในการขนย้ายสิ่งของหรือการเดินทางจะเป็นเรื่องเร่งด่วน แต่สิ่งหนึ่งที่กุมารแพทย์และแพทย์เวชศาสตร์ฉุกเฉินเป็นห่วงมากที่สุดคือ สุขภาพและการบาดเจ็บที่มากับน้ำ โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และผู้มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน โรคไต หรือโรคเรื้อรังต่างๆ ที่อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงได้ง่ายกว่าคนทั่วไป การมีความรู้ที่ถูกต้องในการ ปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อต้องลุยน้ำท่วม จึงเป็นเกราะป้องกันชีวิตที่สำคัญที่สุด
อันตรายจากน้ำท่วม: เชื้อโรค แบคทีเรีย และสิ่งปนเปื้อน
น้ำที่ท่วมขังตามท้องถนนหรือบ้านเรือนไม่ได้เป็นเพียงน้ำฝนธรรมดา แต่เป็นแหล่งรวมของสิ่งปฏิกูล เชื้อโรค และสารเคมีอันตรายมากมาย เชื้อโรคที่พบบ่อยและมีความรุนแรงสูง ได้แก่ เชื้อแบคทีเรียเลปโตสไปรา (Leptospira) ซึ่งเป็นสาเหตุของโรคฉี่หนู (Leptospirosis) เชื้อแบคทีเรียและไวรัสที่ก่อให้เกิดโรคระบบทางเดินอาหาร เช่น โรคท้องเสีย อาหารเป็นพิษ โรคบิด รวมถึงเชื้อราและแบคทีเรียที่เข้าทางบาดแผลจนทำให้เกิดแผลอักเสบติดเชื้อลุกลาม กลายเป็นโรคเนื้อเน่ายังหรือการติดเชื้อในกระแสเลือดได้ในเวลาอันรวดเร็ว
โรคฉี่หนู (Leptospirosis): ภัยร้ายจากน้ำขังที่ต้องระวัง
โรคฉี่หนูเป็นโรคติดต่อจากสัตว์สู่คนที่มีความอันตรายสูง เชื้อแบคทีเรียชนิดนี้มักปะปนมากับปัสสาวะของสัตว์ฟันแทะ เช่น หนู สุนัข โค กระบือ ที่ถูกชะล้างมากับน้ำท่วม เชื้อสามารถเข้าสู่ร่างกายได้ทางผิวหนังที่มีบาดแผล รอยถลอก รอยขีดข่วน หรือแม้แต่ผิวหนังที่แช่น้ำเป็นเวลานานจนเปื่อยยุ่อ่อนแอ รวมถึงเยื่อบุตา จมูก และปาก หากเผลอดื่มกินน้ำที่มีเชื้อปนเปื้อนเข้าไป อาการของโรคจะเริ่มแสดงออกหลังจากได้รับเชื้อประมาณ 4 ถึง 14 วัน
อาการและระยะลุกลามของโรคติดเชื้อจากน้ำท่วม
การสังเกตอาการตนเองและคนในครอบครัวหลังลุยน้ำท่วมเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง อาการเริ่มแรกของโรคฉี่หนูมักมีความคล้ายคลึงกับไข้หวัดใหญ่ ทำให้หลายคนชะล่าใจ โดยมีลำดับอาการดังนี้
- ระยะแรก (ระยะติดเชื้อในกระแสเลือด): มีไข้สูงเฉียบพลัน ปวดศีรษะรุนแรง ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้ออย่างรุนแรง โดยเฉพาะบริเวณน่องและโคนขา ตาแดง (conjunctival suffusion) มีอาการหนสั่น คลื่นไส้ อาเจียน และเบื่ออาหาร
- ระยะที่สอง (ระยะแสดงอาการเฉพาะอวัยวะ): หากไม่ได้รับการรักษาที่ถูกต้อง เชื้อจะลุกลามไปยังอวัยวะสำคัญ ทำให้เกิดอาการตัวเหลืองตาเหลืองจากตับอักเสบ ปัสสาวะน้อยลงหรือปัสสาวะเป็นเลือดจากไตวายเฉียบพลัน ไอเป็นเลือด หายใจลำบากจากภาวะเลือดออกในปอด หรือมีภาวะช็อก ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต
การปฐมพยาบาลและการดูแลแผลเมื่อต้องลุยน้ำท่วม
สำหรับผู้ที่จำเป็นต้องเดินลุยน้ำท่วม การป้องกันและดูแลรักษาความสะอาดทันทีหลังขึ้นมาจากน้ำเป็นหัวใจสำคัญในการตัดวงจรการติดเชื้อ โดยมีขั้นตอนปฏิบัติตามหลักการแพทย์ดังนี้
- ล้างทำความสะอาดทันที: ทันทีที่ขึ้นจากน้ำ ให้รีบใช้น้ำสะอาดและสบู่ฟอกทำความสะอาดร่างกาย ขาทั้งสองข้าง และซอกนิ้วเท้าให้เกลี้ยง จากนั้นเช็ดให้แห้งสนิทด้วยผ้าสะอาด
- การจัดการบาดแผล: หากมีแผลสดหรือรอยถลอก ให้ล้างแผลด้วยน้ำเกลือล้างแผล (Normal Saline) ใส่ยาฆ่าเชื้อ เช่น โพวิโดนไอโอดีน (Povidone-Iodine) และปิดแผลด้วยผ้าก๊อซกันน้ำหากต้องกลับไปลุยน้ำอีกครั้ง แต่ทางที่ดีควรหลีกเลี่ยงการโดนน้ำซ้ำ
- การดูแลผิวหนังแช่น้ำ: ทาโลชั่นเพิ่มความชุ่มชื้นหากผิวแห้งแตก แต่หากผิวเปื่อยยุ่ยจากการแช่น้ำนาน ควรปล่อยให้ผิวแห้งและทายาตามคำแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร
สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที (Red Flags)
ในผู้ป่วยบางราย การติดเชื้ออาจลุกลามอย่างรวดเร็วโดยเฉพาะในเด็กเล็กและผู้สูงอายุ จำเป็นต้องสังเกตอาการฉุกเฉินที่ต้องนำตัวส่งโรงพยาบาลทันที ได้แก่
- ไข้สูงเกิน 38.5องศาเซลเซียส และไม่ตอบสนองต่อยาลดไข้
- ปวดศีรษะรุนแรง คอแข็ง ซึมลง หรือสับสน
- ปัสสาวะออกน้อยมาก ปัสสาวะมีสีเข้มจัดหรือเป็นเลือด
- มีอาการหายใจหอบเหนื่อย เจ็บแน่นหน้าอก
- แผลที่เท้าหรือขาเริ่มมีอาการบวมแดงร้อน ลุกลามอย่างรวดเร็ว มีหนองไหล หรือมีขอบแผลสีดำคล้ำ
วิธีรักษาทางการแพทย์
เมื่อผู้ป่วยมาพบแพทย์ด้วยอาการสงสัยโรคติดเชื้อจากน้ำท่วม แพทย์จะทำการซักประวัติการสัมผัสน้ำท่วมอย่างละเอียด พร้อมทั้งตรวจร่างกาย และส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการ เช่น การตรวจเลือดเพื่อดูค่าการทำงานของไต ตับ เม็ดเลือดขาว และการตรวจหาเชื้อจำเพาะ การรักษาจะประกอบด้วยการให้ยาปฏิชีวนะ (Antibiotics) ที่ตรงกับโรค เช่น ยาในกลุ่มเพนนิซิลลินหรือด็อกซี่ไซคลิน รวมถึงการรักษาตามอาการ เช่น การให้น้ำเกลือทางหลอดเลือดดำในผู้ป่วยที่มีภาวะขาดน้ำหรือไตวายเฉียบพลัน การให้ยาลดไข้ และการทำแผลอย่างถูกวิธีโดยบุคลากรทางการแพทย์
ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาด
ในระหว่างการรักษาและการดูแลตัวเองที่บ้าน มีข้อปฏิบัติทางการแพทย์ที่ต้องเคร่งครัดเพื่อความปลอดภัย
- ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อรับประทานเองโดยไม่มีคำสั่งจากแพทย์ เพราะอาจทำให้เชื้อดื้อยาหรือได้รับยาที่ไม่ตรงกับโรค
- ห้ามใช้ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด (NSAIDs) เช่น ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen) หรือแอสไพริน (Aspirin) ในผู้ป่วยที่มีไข้สูงและสงสัยโรคติดเชื้อจากน้ำท่วมหรือไข้เลือดออกเด็ดขาด เนื่องจากอาจทำให้เลือดออกง่ายขึ้นและเป็นอันตรายต่อไต
- ขนาดยาพาราเซตามอล (Paracetamol) สำหรับลดไข้ต้องใช้อย่างเหมาะสมตามน้ำหนักตัว (10-15 มิลลิกรัม ต่อ น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม) ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมง เมื่อมีอาการไข้
การป้องกันระยะยาวและการสร้างสุขอนามัยที่ดี
การป้องกันการเจ็บป่วยจากน้ำท่วมต้องอาศัยความร่วมมือและสุขอนามัยที่ดีของทุกคนในครอบครัว ควรกักเก็บน้ำดื่มน้ำใช้ให้สะอาด ปิดภาชนะเก็บน้ำให้มิดชิดเพื่อป้องกันหนูและสัตว์พาหะนำโรค กำจัดขยะมูลฝอยไม่ให้หมักหมมจนเป็นแหล่งอาศัยของสัตว์พาหะ และที่สำคัญควรรักษาสุขภาพร่างกายให้แข็งแรง นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ เพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้พร้อมรับมือกับทุกสถานการณ์วิกฤต
