เช็กลิสต์ด่วน! โรงเรียนในตรังประกาศปิดห้องเรียนจากมือเท้าปาก ลูกเข้าข่ายกลุ่มเสี่ยงต้องกักตัวไหม

สถานการณ์โรคระบาดในสถานศึกษาและสิ่งที่คุณพ่อคุณแม่ต้องรู้ทันที

เมื่อสถานศึกษาในจังหวัดตรังเริ่มมีประกาศมาตรการเร่งด่วนในการปิดห้องเรียนหรือพื้นที่เสี่ยงเนื่องจากการแพร่ระบาดของโรคมือ เท้า ปาก (Hand, Foot, and Mouth Disease) ย่อมสร้างความตื่นตัวและความกังวลใจให้กับพ่อแม่ผู้ปกครองเป็นอย่างมาก ในฐานะกุมารแพทย์และแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคติดเชื้อในเด็ก สิ่งสำคัญที่สุดคือการตั้งสติ ทำความเข้าใจธรรมชาติของโรค ประเมินความเสี่ยงของบุตรหลานอย่างแม่นยำ และเตรียมความพร้อมในการดูแลป้องกันอย่างถูกวิธี เพื่อไม่ให้โรคแพร่กระจายลุกลามและป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงซึ่งอาจเกิดขึ้นได้ในเด็กเล็ก

โรคระบาดใกล้ตัวที่เกิดได้บ่อยในเด็กเล็ก

โรคมือ เท้า ปาก เป็นโรคติดเชื้อไวรัสในกลุ่มเอนเทอโรไวรัส (Enteroviruses) ที่พบบ่อยมากในทารกและเด็กเล็กที่มีอายุต่ำกว่า 5 ปี แม้ในเด็กโตหรือผู้ใหญ่ก็สามารถติดเชื้อได้เช่นกันแต่ความรุนแรงและอาการมักน้อยกว่ามาก การระบาดมักเกิดขึ้นหนาแน่นในช่วงฤดูฝนและช่วงที่มีอากาศชื้น เนื่องจากเชื้อโรคสามารถแพร่กระจายในสถานที่ที่มีเด็กอยู่ร่วมกันเป็นจำนวนมาก เช่น ศูนย์เด็กเล็ก โรงเรียนอนุบาล และสนามเด็กเล่นในร่ม

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคระบาดในโรงเรียน

เชื้อไวรัสที่เป็นสาเหตุหลักของโรคนี้ ได้แก่ คอกซากีไวรัส เอ 16 (Coxsackievirus A16) และเอนเทอโรไวรัส 71 (Enterovirus 71 หรือ EV71) ซึ่งสายพันธุ์หลังนี้มีความสำคัญทางการแพทย์เป็นอย่างมาก เนื่องจากเป็นสายพันธุ์ที่มักทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนทางระบบประสาทและหัวใจที่รุนแรงและเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

การติดต่อและการแพร่เชื้อในกลุ่มเด็ก

เชื้อไวรัสเหล่านี้มีความสามารถในการติดต่อได้ง่ายมากผ่านทางระบบทางเดินอาหารและทางเดินหายใจ โดยมีช่องทางการติดต่อหลักดังนี้

• การสัมผัสโดยตรงกับสาร secretions จากผู้ติดเชื้อ ได้แก่ น้ำลาย น้ำมูก น้ำใสจากตุ่มพอง หรืออุจจาระของผู้ป่วย
• การสัมผัสพื้นผิวสิ่งของเครื่องใช้ ของเล่น ลูกบิดประตู หรือโต๊ะเก้าอี้ที่มีเชื้อไวรัสปนเปื้อนอยู่ แล้วเด็กนำมือเข้าปาก
• การไอหรือจามรดกันในระยะใกล้ชิดภายในห้องเรียนหรือรถรับส่งนักเรียน

ระยะฟักตัวของโรค (Incubation Period) โดยทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 3 ถึง 7 วันหลังได้รับเชื้อ เด็กสามารถแพร่เชื้อได้ตั้งแต่ก่อนเริ่มแสดงอาการ และยังคงขับเชื้อออกมาทางอุจจาระได้นานหลายสัปดาห์แม้จะหายป่วยแล้วก็ตาม

อาการสำคัญและลำดับพัฒนาการของโรค

การสังเกตอาการของลูกน้อยในระยะเริ่มต้นถือเป็นกุญแจสำคัญในการแยกโรคและการให้การดูแลรักษาอย่างทันท่วงที โดยอาการของโรคจะดำเนินไปตามลำดับดังนี้

ระยะเริ่มแรกและอาการเด่นชัด

ในระยะแรกเด็กมักมีไข้สูงลอย 38 ถึง 39องศาเซลเซียส ร่วมกับอาการอ่อนเพลีย เบื่ออาหาร และเจ็บคอ หลังจากนั้น 1 ถึง 2 วัน จะเริ่มมีรอยโรคที่จำเพาะเจาะจงปรากฏขึ้นตามร่างกาย

• แผลในปาก (Herpangina): จะพบบริเวณกระพุ้งแก้ม เหงือก ลิ้น และเพดานปาก มีลักษณะเป็นแผลตุ่มน้ำใสขนาดเล็กแล้วแตกออกเป็นแผลตื้นๆ ทำให้เด็กเจ็บปาก น้ำลายไหล และไม่ยอมกินอาหารหรือดื่มนม
• ผื่นที่ผิวหนัง: จะพบตุ่มน้ำใสขนาดเล็ก (Vesicles) หรือผื่นแดงราบไม่คัน บริเวณฝ่ามือ ฝ่าเท้า ง่ามนิ้วมือ นิ้วเท้า และบางครั้งอาจพบบริเวณก้นหรือหัวเข่าด้วย

ระยะฟื้นตัว

โดยทั่วไปอาการไข้จะลดลงและหายไปภายใน 3 ถึง 5 วัน แผลในปากและผื่นที่ผิวหนังจะเริ่มแห้งและหายไปได้เองภายใน 7 ถึง 10 วัน โดยไม่ทิ้งรอยแผลเป็น ยกเว้นในรายที่มีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อนจากการเกา

สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที

แม้โรคมือ เท้า ปาก ส่วนใหญ่จะเป็นโรคที่หายได้เอง (Self-limiting disease) แต่คุณพ่อคุณแม่ต้องเฝ้าระวังกลุ่มอาการรุนแรงหรือ Red Flag Symptoms อย่างเคร่งครัด หากพบบอาการเหล่านี้ต้องพาบุตรหลานไปพบแพทย์โดยด่วน

• ไข้สูงมากต่อเนื่องเกิน 48 ชั่วโมง หรือไข้ไม่ยอมลดลงเลยแม้จะให้ยาลดไข้และเช็ดตัวแล้ว
• มีอาการซึมลงอย่างเห็นได้ชัด ปลุกตื่นยาก หรืออ่อนแรง
• สะดุ้งผวาตกใจง่าย (Myoclonic jerks) ตัวกระตุกขณะเคลิ้มหลับ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนของการอักเสบในระบบประสาทส่วนกลาง
• หายใจหอบเหนื่อย หายใจเร็ว หายใจอกบุ๋ม หรือมีอาการเขียวคล้ำบริเวณริมฝีปากและปลายนิ้ว
• อาเจียนพุ่งอย่างรุนแรง หรือปวดศีรษะรุนแรง
• มีภาวะขาดน้ำจากการที่ไม่ยอมดื่มน้ำหรือนม เช่น ปัสสาวะออกน้อยมากหรือไม่มีปัสสาวะนานเกิน 6 ชั่วโมง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา ปากแห้งและตาโหลลึก

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อมาพบกุมารแพทย์ แพทย์จะทำการวินิจฉัยโรคจากลักษณะทางคลินิกเป็นหลัก โดยอาศัยการซักประวัติการสัมผัสโรค ประวัติการไปโรงเรียน และการตรวจร่างกายอย่างละเอียดเพื่อดูรอยโรคที่บริเวณปาก ฝ่ามือ ฝ่าเท้า และลำตัว ในกรณีที่อาการไม่ชัดเจนหรือมีการระบาดในวงกว้าง แพทย์อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติมทางห้องปฏิบัติการ เช่น การเก็บตัวอย่างสารคัดหลั่งจากคอ หรืออุจจาระเพื่อตรวจหาเชื้อไวรัสจำเพาะ หรือการส่งตรวจเลือดในรายที่มีอาการรุนแรงเพื่อประเมินภาวะการอักเสบในร่างกาย

วิธีดูแลรักษาและการพยาบาลที่บ้านอย่างถูกวิธี

เนื่องจากโรคมือ เท้า ปาก เกิดจากเชื้อไวรัส จึงไม่มีการใช้ยาต้านไวรัสเฉพาะสำหรับโรคนี้ การรักษาจึงเป็นการรักษาตามอาการและการประคับประคองเพื่อให้ร่างกายเด็กฟื้นตัวได้เองตามธรรมชาติ

การรักษาตามอาการและการให้ยาที่ปลอดภัย

แพทย์จะพิจารณาจ่ายยาตามอาการของเด็ก ดังนี้

• ยาลดไข้แก้ปวด: ให้พาราเซตามอล (Paracetamol) ตามขนาดน้ำหนักตัวที่ถูกต้องเพื่อบรรเทาอาการไข้และลดความเจ็บปวดจากแผลในปาก
• ยาทาแผลในปาก: เจลหรือสเปรย์สำหรับทาแผลในปากเพื่อช่วยลดความเจ็บปวดและทำให้เด็กสามารถกลืนอาหารหรือน้ำได้ดีขึ้น

การดูแลและการพยาบาลที่บ้าน

การจัดการโภชนาการและการป้องกันภาวะขาดน้ำเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในช่วงที่เด็กเจ็บปากจากแผล

• อาหารที่เหมาะสม: ควรให้เด็กรับประทานอาหารอ่อนนุ่ม ย่อยง่าย มีรสชาติไม่จัดจ้าน เช่น โจ๊กอุ่นๆ ข้าวต้ม นิ่มๆ หรืออาหารที่มีอุณหภูมิเย็นหรือค่อนข้างเย็น เช่น ไอศกรีม นมเปรี้ยว โยเกิร์ต หรือน้ำผลไม้คั้นสดไม่เปรี้ยวจัด เพื่อช่วยบรรเทาอาการเจ็บแผลในปาก
• การป้องกันภาวะขาดน้ำ: ส่งเสริมให้เด็กจิบน้ำสะอาดบ่อยๆ หรือดื่มสารละลายเกลือแร่ (ORS) ในกรณีที่เด็กอาเจียนหรือท้องเสียร่วมด้วย
• การเช็ดตัวลดไข้: ใช้น้ำอุณหภูมิห้องหรือน้ำอุ่นในการเช็ดตัวเพื่อลดความร้อนในร่างกายตามหลักการแพทย์ที่ถูกต้อง

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันการแพร่กระจายของโรคในสถานศึกษาและครอบครัวต้องอาศัยความร่วมมืออย่างเข้มงวดจากทุกฝ่าย

• การล้างมือ: สอนและฝึกสุขนิสัยให้เด็กและผู้ดูแลล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำสะอาดบ่อยๆ โดยเฉพาะก่อนรับประทานอาหาร หลังเข้าห้องน้ำ และหลังสัมผัสสิ่งของสาธารณะ
• การทำความสะอาดสิ่งแวดล้อม: ทำความสะอาดของเล่น พื้นผิวสัมผัส และอุปกรณ์เครื่องใช้ภายในบ้านหรือห้องเรียนด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อโรคหรือน้ำยาฟอกขาวเจือจางเป็นประจำ
• การแยกผู้ป่วย: หากพบเด็กป่วยเป็นโรคมือ เท้า ปาก โรงเรียนและผู้ปกครองต้องแยกเด็กออกจากเด็กปกติทันที และให้หยุดเรียนพักรักษาตัวที่บ้านจนกว่าจะหายเป็นปกติอย่างน้อย 7 วัน เพื่อตัดวงจรการแพร่เชื้อ
• การฉีดวัคซีน: ปัจจุบันมีวัคซีนป้องกันโรคติดเชื้อเอนเทอโรไวรัส 71 (EV71 Vaccine) ซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่มักทำให้เกิดอาการรุนแรง ผู้ปกครองสามารถปรึกษากุมารแพทย์เพื่อรับคำแนะนำในการฉีดวัคซีนเสริมภูมิคุ้มกันให้แก่บุตรหลานได้

กล่องสรุปคำแนะนำสำหรับพ่อแม่และผู้ดูแล