ลูกเป็นปอดอักเสบ ปอดบวม ป้องกันอย่างไรไม่ให้ติดกันทั้งบ้าน? เจาะลึกวิธีรับมือ อาการอันตราย และการดูแลที่ถูกต้องโดยกุมารแพทย์

บทนำ: ความรุนแรงของโรคปอดอักเสบในเด็กและกลุ่มเสี่ยงที่ต้องระวังเป็นพิเศษ

โรคปอดอักเสบ (Pneumonia) หรือที่คนไทยมักรู้จักกันในชื่อ โรคปอดบวม เป็นหนึ่งในโรคติดเชื้อทางระบบหายใจที่รุนแรงและเป็นสาเหตุหลักของการเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล รวมถึงอัตราการเสียชีวิตในเด็กเล็กทั่วโลก โดยเฉพาะกลุ่มทารกและเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี โรคนี้เกิดจากการอักเสบของเนื้อปอด ซึ่งประกอบไปด้วยถุงลม (Alveoli) และเนื้อเยื่อโดยรอบ ทำให้ปอดสูญเสียหน้าที่ในการแลกเปลี่ยนแก๊สออกซิเจนและคาร์บอนไดออกไซด์ ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อระบบไหลเวียนโลหิตและระบบอวัยวะต่างๆ ทั่วร่างกาย

กลุ่มเสี่ยงที่มีความไวต่อการติดเชื้อและมักมีอาการรุนแรง ได้แก่ ทารกแรกเกิด ทารกที่คลอดก่อนกำหนด เด็กที่มีภาวะทุพโภชนาการ เด็กที่มีโรคประจำตัวเรื้อรัง เช่น โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด โรคหอบหืด (Asthma) โรคภูมิคุ้มกันบกพร่อง หรือเด็กที่อาศัยอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่มีควันบุหรี่ มลพิษทางอากาศ และฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM 2.5 นอกจากนี้ เมื่อมีเด็กเจ็บป่วยภายในบ้าน สมาชิกคนอื่นๆ โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่มีอายุมากกว่า 65 ปีขึ้นไป และผู้ที่มีโรคประจำตัว ก็มีความเสี่ยงสูงมากที่จะติดเชื้อตามกันและเกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงจนถึงแก่ชีวิตได้เช่นกัน

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคปอดอักเสบในเด็ก

โรคปอดอักเสบเกิดจากการที่ระบบทางเดินหายใจส่วนล่างได้รับเชื้อโรคและเกิดปฏิกิริยาการอักเสบขึ้น โดยเชื้อโรคที่ก่อให้เกิดปอดอักเสบในเด็กสามารถจำแนกออกเป็นกลุ่มใหญ่ๆ ได้ดังนี้

• เชื้อไวรัส (Viral Pathogens): เป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดในเด็กเล็กอายุน้อยกว่า 5 ปี ได้แก่ Respiratory Syncytial Virus (RSV), Influenza Virus (ไวรัสไข้หวัดใหญ่), Adenovirus, Rhinovirus, Human Metapneumovirus (hMPV) และ SARS-CoV-2 (ไวรัสโควิด-19)
• เชื้อแบคทีเรีย (Bacterial Pathogens): มักก่อให้เกิดอาการที่รุนแรงและเฉียบพลัน เชื้อที่พบได้บ่อยที่สุดคือ Streptococcus pneumoniae (เชื้อนิวโมค็อกคัส), Haemophilus influenzae type b (Hib) และ Mycoplasma pneumoniae ซึ่งมักพบในเด็กวัยเรียน (Atypical Pneumonia)
• เชื้อรา (Fungal Pathogens): พบได้น้อย มักเกิดขึ้นเฉพาะในเด็กที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องรุนแรง

กลไกการเกิดโรคนั้น เริ่มต้นจากการที่ผู้ป่วยสูดดมเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย หรือเกิดจากการสำลักเชื้อที่เกาะอยู่บริเวณทางเดินหายใจส่วนบนลงสู่ถุงลมปอด เมื่อเชื้อโรคเข้าสู่ถุงลม ร่างกายจะกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันเพื่อส่งเม็ดเลือดขาวและสารน้ำต่างๆ เข้ามาต่อสู้และกำจัดเชื้อโรค ปฏิกิริยานี้ส่งผลให้ถุงลมเต็มไปด้วยหนอง สารคัดหลั่ง และของเหลว ทำให้พื้นที่ในการแลกเปลี่ยนแก๊สออกซิเจนลดลงอย่างมาก ร่างกายจึงต้องชดเชยด้วยการเพิ่มอัตราการหายใจให้เร็วขึ้นเพื่อรักษา ระดับออกซิเจนในกระแสเลือด

ปอดอักเสบในเด็กติดต่อกันได้อย่างไร: ช่องทางการแพร่กระจายเชื้อที่พ่อแม่ต้องรู้

คำถามสำคัญที่พ่อแม่และผู้ดูแลมักสงสัยคือ ปอดอักเสบในเด็กติดต่อกันได้อย่างไร: คำตอบคือ เชื้อก่อโรคปอดอักเสบสามารถแพร่กระจายและติดต่อกันได้ง่ายมากผ่านช่องทางหลักๆ ดังต่อไปนี้

• การสูดดมฝอยละอองเสมหะ (Droplet Transmission): เมื่อเด็กที่ป่วยไอ จาม หรือพูดคุย เชื้อโรคที่อยู่ในน้ำมูก น้ำลาย และเสมหะจะถูกพ่นออกมาเป็นฝอยละอองขนาดใหญ่ ซึ่งสามารถลอยไปในอากาศได้ในระยะประมาณ 1-2 เมตร หากคนในบ้านสูดดมฝอยละอองเหล่านี้เข้าไปโดยตรง เชื้อจะเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจทันที
• การสัมผัสโดยตรง (Direct Contact): เกิดจากการสัมผัสใกล้ชิดกับเด็กที่ป่วย เช่น การกอด การจูบ การหอมแก้ม หรือการจับมือ แล้วนำมือที่ปนเปื้อนเชื้อโรคมาขยี้ตา แคะจมูก หรือหยิบอาหารเข้าปาก
• การสัมผัสทางอ้อม (Indirect Contact): เชื้อโรคจากน้ำมูกน้ำลายของผู้ป่วยอาจปนเปื้อนอยู่บนพื้นผิวสิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ เช่น ของเล่น ลูกบิดประตู ราวบันได โต๊ะ เก้าอี้ และโทรศัพท์มือถือ เชื้อไวรัสและแบคทีเรียบางชนิดสามารถมีชีวิตอยู่บนพื้นผิวเหล่านี้ได้นานหลายชั่วโมงจนถึงหลายวัน เมื่อสมาชิกในบ้านสัมผัสสิ่งของเหล่านี้แล้วไม่ได้ล้างมือให้สะอาดก่อนสัมผัสใบหน้า ก็จะได้รับเชื้อเข้าสู่ร่างกาย

อาการสำคัญและระยะการดำเนินของโรค

การสังเกตอาการของลูกอย่างใกล้ชิดเป็นสิ่งสำคัญที่จะช่วยให้เข้าสู่กระบวนการรักษาได้อย่างรวดเร็ว โดยทั่วไปโรคปอดอักเสบในเด็กจะมีระยะการดำเนินโรคดังนี้

1. ระยะเริ่มต้น (Early Phase)

ในช่วง 1-3 วันแรก อาการมักจะคล้ายกับโรคไข้หวัดธรรมดา (Common Cold) ประกอบด้วยไข้ต่ำๆ ไอแห้ง มีน้ำมูกใส คัดจมูก และอาจมีอาการเบื่ออาหารหรืออ้อนมากกว่าปกติ ซึ่งในระยะนี้มักจะแยกจากไข้หวัดทั่วไปได้ยาก

2. ระยะแสดงอาการเด่นชัด (Active Phase)

เมื่อเชื้อเริ่มแพร่กระจายลงสู่ทางเดินหายใจส่วนล่างและเนื้อปอด อาการจะเริ่มรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็ว เด็กจะมีไข้สูงลอย ไอถี่ขึ้นและเริ่มมีเสมหะเหนียวข้นสีเหลืองหรือเขียว หายใจเร็วขึ้น (Tachypnea) หายใจลำบาก ปลายมือปลายเท้าเย็น ซึมลงอย่างเห็นได้ชัด ปฏิเสธการดื่มนมและน้ำ และอาจมีอาการปวดท้องหรืออาเจียนร่วมด้วยเนื่องจากการกลืนเสมหะลงกระเพาะอาหาร

3. ระยะฟื้นตัว (Recovery Phase)

หลังจากได้รับการรักษาที่ถูกต้องและเหมาะสม อาการไข้จะค่อยๆ ลดลงภายใน 48-72 ชั่วโมง อาการหายใจหอบเหนื่อยจะเริ่มบรรเทาลงตามลำดับ อย่างไรก็ตาม อาการไอและเสมหะอาจยังคงอยู่ต่อไปได้อีกประมาณ 1-2 สัปดาห์ ในขณะที่เนื้อปอดต้องใช้เวลาในการฟื้นตัวอย่างสมบูรณ์ประมาณ 4-6 สัปดาห์

สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที (Red Flag Symptoms)

หากลูกมีอาการดังต่อไปนี้ ถือเป็นภาวะวิกฤตทางการแพทย์ที่ผู้ดูแลต้องนำส่งโรงพยาบาลหรือห้องฉุกเฉินทันทีโดยไม่ควรรอช้า

• หายใจเร็วเกินเกณฑ์อายุ (Tachypnea): พ่อแม่สามารถนับอัตราการหายใจของลูกในขณะที่ลูกกำลังนอนหลับหรืออยู่ในความสงบเป็นเวลาเต็ม 1 นาที โดยเกณฑ์หายใจเร็วตามข้อกำหนดขององค์การอนามัยโลก (WHO) มีดังนี้:
  • เด็กอายุน้อยกว่า 2 เดือน: หายใจตั้งแต่ 60 ครั้งต่อนาทีขึ้นไป
  • เด็กอายุ 2 เดือนถึง 11 เดือน: หายใจตั้งแต่ 50 ครั้งต่อนาทีขึ้นไป
  • เด็กอายุ 1 ปีถึง 5 ปี: หายใจตั้งแต่ 40 ครั้งต่อนาทีขึ้นไป
  • เด็กอายุมากกว่า 5 ปี: หายใจตั้งแต่ 30 ครั้งต่อนาทีขึ้นไป
• หายใจลำบากและใช้กล้ามเนื้อช่วยหายใจ (Increased Work of Breathing): สังเกตเห็นร่องซี่โครงบุ๋มลึก ชายโครงบุ๋มลึกขณะหายใจเข้า (Chest Indrawing) หรือมีอาการหน้าอกและหน้าท้องกระเพื่อมไม่สัมพันธ์กัน ปีกจมูกบานออกขณะหายใจ และอาจได้ยินเสียงคราง (Grunting) ในคอขณะหายใจออก
• ภาวะพร่องออกซิเจน (Hypoxia): สังเกตเห็นปลายมือปลายเท้าเขียวคล้ำ ริมฝีปากเขียวหรือซีด ซึมลงมาก ปลุกตื่นยาก หรือกระสับกระส่ายอย่างรุนแรงเนื่องจากสมองขาดออกซิเจน
• ไข้สูงเฉียบพลันและชัก (Febrile Seizure): มีไข้สูงมากกว่า 39 องศาเซลเซียส และไม่ตอบสนองต่อยาปฏิชีวนะหรือยาลดไข้ มีอาการหนาวสั่นรุนแรงหรือชักเกร็งกระตุก
• ภาวะขาดน้ำรุนแรง (Severe Dehydration): ปากและลิ้นแห้งกร้าน ร้องไห้ไม่มีน้ำตา เบ้าตาลึก ปัสสาวะน้อยลงมากหรือไม่ปัสสาวะเลยเป็นเวลาเกิน 6 ชั่วโมง

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อผู้ดูแลนำเด็กมาพบแพทย์ กุมารแพทย์จะดำเนินขั้นตอนการตรวจวินิจฉัยอย่างเป็นระบบเพื่อประเมินความรุนแรงและค้นหาเชื้อก่อโรค ดังนี้

1. การซักประวัติและการตรวจร่างกายอย่างละเอียด: แพทย์จะซักประวัติระยะเวลาของอาการไข้ ลักษณะการไอ การรับประทานอาหาร และประวัติการสัมผัสผู้ป่วย จากนั้นจะใช้หูฟัง (Stethoscope) ฟังเสียงปอดทั้งสองข้าง เพื่อค้นหาเสียงผิดปกติ เช่น เสียงกรอบแกรบ (Crepitation/Crackles) หรือเสียงหวีด (Wheezing) ซึ่งแสดงถึงของเหลวและการตีบแคบของหลอดลมในปอด
2. การวัดระดับความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือด (Pulse Oximetry): เป็นการหนีบอุปกรณ์ตรวจวัดที่ปลายนิ้วหรือฝ่าเท้าของเด็ก เพื่อประเมินระดับออกซิเจนในเลือด ค่าปกติควรมากกว่า 95-96% ขึ้นไป หากต่ำกว่าเกณฑ์แสดงว่าปอดเริ่มทำงานบกพร่อง
3. การตรวจเอกซเรย์ทรวงอก (Chest X-ray): เป็นการตรวจภาพถ่ายรังสีเพื่อยืนยันการวินิจฉัยปอดอักเสบ แพทย์จะดูลักษณะของฝ้าขาว (Infiltration) หรือความหนาแน่นที่ผิดปกติในเนื้อปอด ซึ่งช่วยบอกขอบเขตและตำแหน่งที่มีการอักเสบได้ชัดเจน
4. การตรวจหาเชื้อก่อโรค (Pathogen Identification): แพทย์อาจทำการป้ายตรวจในโพรงจมูกและลำคอ (Nasopharyngeal Swab) เพื่อตรวจหาเชื้อไวรัสและแบคทีเรียด้วยวิธี Rapid Antigen Test หรือการตรวจหาสารพันธุกรรม (PCR Multiplex) เพื่อระบุสายพันธุ์ของเชื้อ เช่น RSV, ไข้หวัดใหญ่ หรือ Mycoplasma
5. การตรวจเลือด (Blood Tests): ในรายที่มีอาการรุนแรงหรือสงสัยการติดเชื้อแบคทีเรีย แพทย์จะทำการเจาะเลือดเพื่อตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (Complete Blood Count: CBC) และตรวจวัดสารบ่งชี้การอักเสบในร่างกาย (C-Reactive Protein: CRP หรือ Procalcitonin) รวมถึงการเพาะเชื้อจากกระแสเลือด (Blood Culture) ในกรณีที่คนไข้มีภาวะติดเชื้อในกระแสเลือดร่วมด้วย

วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์และการพยาบาลที่บ้าน

การรักษาโรคปอดอักเสบในเด็กแบ่งออกเป็นสองส่วนหลักคือ การรักษาทางการแพทย์เฉพาะทางและการพยาบาลดูแลอย่างใกล้ชิดที่บ้าน

1. การรักษาทางการแพทย์ (Medical Treatment)

แนวทางการรักษายึดตามเชื้อก่อโรคและความรุนแรงของอาการเป็นหลัก:

• การรักษาแบบประคับประคอง (Supportive Care): สำหรับปอดอักเสบจากเชื้อไวรัสที่ไม่มีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน แพทย์จะเน้นการรักษาประคับประคองตามอาการ เช่น การให้ออกซิเจนเสริม (Oxygen Therapy) ในรายที่มีระดับออกซิเจนต่ำ การให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำในรายที่กินอาหารไม่ได้ และการพ่นยาเพื่อขยายหลอดลมและช่วยขับเสมหะ
• การให้ยาปฏิชีวนะ (Antibiotic Therapy): หากแพทย์วินิจฉัยหรือสงสัยว่าเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย จะมีการสั่งจ่ายยาปฏิชีวนะที่เหมาะสมกับชนิดของเชื้อและอายุของเด็ก เช่น ยาในกลุ่ม Penicillin, Amoxicillin หรือ Macrolide สำหรับเชื้อ Mycoplasma ผู้ดูแลต้องให้เด็กรับประทานยาอย่างเคร่งครัดจนครบกำหนด แม้ว่าอาการจะดีขึ้นแล้วก็ตาม เพื่อป้องกันการดื้อยาของเชื้อแบคทีเรีย

2. การพยาบาลและการดูแลที่บ้านอย่างถูกวิธี (Home Care)

การดูแลรักษาตัวที่บ้านมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการฟื้นตัวของเด็กและช่วยลดความทรมานจากโรคลงได้ ดังนี้

• การเช็ดตัวลดไข้ที่ถูกต้องตามหลักฟิสิกส์การถ่ายเทความร้อน (Tepid Sponge): เมื่อเด็กมีไข้สูง ผู้ดูแลต้องเช็ดตัวเพื่อช่วยระบายความร้อน โดยเตรียมน้ำอุ่นหรือน้ำอุณหภูมิห้อง (ห้ามใช้น้ำเย็นจัดหรือน้ำแข็งเด็ดขาดเพราะจะทำให้หลอดเลือดส่วนปลายหดตัวและเกิดอาการสั่น ซึ่งทำให้ความร้อนในร่างกายสูงขึ้นอีก) ใช้ผ้าขนหนูผืนเล็กชุบน้ำบิดหมาดๆ เช็ดถูผิวหนังย้อนทิศทางการไหลเวียนของโลหิตมุ่งหน้าสู่หัวใจ เปิดรูขุมขน และเน้นประคบผิวหนังบริเวณที่มีเส้นเลือดใหญ่ผ่าน เช่น ข้อพับแขน ข้อพับขา ขาหนีบ ซอกคอ และหน้าผาก ใช้เวลาเช็ดตัวประมาณ 15-20 นาที จากนั้นซับตัวให้แห้งและสวมใส่เสื้อผ้าที่ระบายอากาศได้ดี
• การให้น้ำเกลือแร่และการประเมินสารน้ำ: อาการไข้สูงและอัตราการหายใจที่เร็วขึ้นจะทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำมากกว่าปกติ ควรป้อนน้ำอุ่น น้ำซุป หรือสารละลายน้ำเกลือแร่ (Oral Rehydration Salts: ORS) ทีละน้อยแต่บ่อยครั้งเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำและช่วยให้เสมหะอ่อนตัวลง ไม่เหนียวเหนอะเหนอะ
• การดูแลทางโภชนาการที่เหมาะสม: ควรให้เด็กรับประทานอาหารเหลวที่ย่อยง่ายและมีสารอาหารสูง เช่น โจ๊กข้าวกล้องต้มเหลว น้ำแกงจืด หรือซุปไก่ หลีกเลี่ยงอาหารที่มันจัดหรือหวานจัดเพราะอาจกระตุ้นให้เกิดอาการไอและอาเจียนได้ง่ายขึ้น

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาด

ในการดูแลเด็กที่ป่วยเป็นโรคปอดอักเสบ มีข้อพึงระวังทางการแพทย์ที่ผู้ดูแลต้องยึดถืออย่างเคร่งครัดเพื่อความปลอดภัยสูงสุดของเด็ก

1. ขนาดยาพาราเซตามอลที่ถูกต้องตามน้ำหนักตัวเพื่อป้องกันตับอักเสบ

ยาลดไข้พาราเซตามอล (Paracetamol) เป็นยาที่ปลอดภัยเมื่อใช้ในขนาดที่ถูกต้อง แต่หากใช้เกินขนาดจะก่อให้เกิดพิษต่อตับอย่างรุนแรง ขนาดยาที่ถูกต้องสำหรับเด็กคือ 10 ถึง 15 มิลลิกรัม ต่อน้ำหนักตัวเด็ก 1 กิโลกรัม ต่อครั้ง โดยให้ซ้ำได้ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมง และห้ามให้เกิน 5 ครั้งต่อวัน (หรือห้ามเกิน 75 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน) ผู้ดูแลควรอ่านฉลากยาเพื่อคำนวณปริมาณมิลลิลิตร (ml) ให้สอดคล้องกับน้ำหนักตัวของลูกอย่างรอบคอบ

2. ห้ามใช้ยาแอสไพรินและยาไอบูโพรเฟนอย่างสุ่มสี่สุมห้า

ห้ามใช้ยาแอสไพริน (Aspirin) ในเด็กที่มีอาการไข้โดยเด็ดขาด เนื่องจากหากเด็กติดเชื้อไวรัสบางชนิด เช่น ไข้หวัดใหญ่ หรืออีสุกอีใส การได้รับยาแอสไพรินอาจเหนี่ยวนำให้เกิดกลุ่มอาการเรย์ (Reye's Syndrome) ซึ่งก่อให้เกิดภาวะตับวายและสมองอักเสบรุนแรงเฉียบพลันจนถึงแก่ชีวิตได้ นอกจากนี้ ยาในกลุ่มยาแก้อักเสบชนิดไม่ใช่สเตียรอยด์ เช่น ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen) ก็ไม่ควรใช้หากยังไม่ได้ทำการตรวจวินิจฉัยแยกโรคไข้เลือดออก เนื่องจากยาชนิดนี้มีฤทธิ์ต้านการเกาะกลุ่มของเกล็ดเลือด ซึ่งอาจส่งผลให้เกิดเลือดออกในทางเดินอาหารและเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

3. ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะมารับประทานเอง

เนื่องจากปอดอักเสบในเด็กส่วนใหญ่เกิดจากการติดเชื้อไวรัส ซึ่งยาปฏิชีวนะไม่สามารถฆ่าเชื้อไวรัสได้ การซื้อยาปฏิชีวนะ (ยาฆ่าเชื้อ) มารับประทานเองโดยไม่ได้รับการตรวจวินิจฉัยจากแพทย์ นอกจากจะไม่ทำให้อาการดีขึ้นแล้ว ยังส่งผลเสียต่อร่างกายเด็ก ทำให้เกิดผลข้างเคียง เช่น ท้องเสีย และก่อให้เกิดปัญหาการดื้อยาของเชื้อแบคทีเรียในอนาคต ทำให้การรักษาในครั้งต่อไปมีความยากลำบากและซับซ้อนยิ่งขึ้น

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาวเพื่อไม่ให้คนในบ้านติดเชื้อตามกัน

การจัดการสิ่งแวดล้อมและพฤติกรรมอนามัยภายในบ้านมีความสำคัญมากในการตัดวงจรการแพร่กระจายเชื้อ เพื่อไม่ให้สมาชิกคนอื่นๆ ในบ้าน โดยเฉพาะเด็กเล็กและผู้สูงอายุต้องล้มป่วยตามกัน โดยมีมาตรการปฏิบัติหลักๆ ดังนี้

1. การควบคุมการแพร่กระจายของเชื้อภายในบ้าน (Home Infection Control)

• การแยกห้องและพื้นที่ของผู้ป่วย: ควรให้เด็กที่ป่วยพักผ่อนในห้องแยกเฉพาะที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก หลีกเลี่ยงการทำกิจกรรมร่วมกับคนอื่นๆ ในบ้านจนกว่าไข้จะลดลงอย่างน้อย 24 ชั่วโมงและอาการไอดีขึ้นอย่างชัดเจน
• การสวมหน้ากากอนามัย: หากเด็กโตพอที่จะสวมหน้ากากอนามัยได้ ควรสวมใส่เพื่อป้องกันการฟุ้งกระจายของละอองเสมหะ และผู้ดูแลใกล้ชิดต้องสวมใส่หน้ากากอนามัยทางการแพทย์ตลอดเวลาที่ให้การพยาบาล
• การล้างมืออย่างถูกวิธีตามหลักสุขอนามัย: ทุกคนในบ้านต้องล้างมือบ่อยๆ ด้วยน้ำและสบู่เป็นเวลาอย่างน้อย 20 วินาที หรือใช้เจลแอลกอฮอล์เข้มข้น 70% ขึ้นไป โดยเฉพาะหลังจากสัมผัสตัวผู้ป่วย น้ำมูก น้ำลาย เสมหะ หรือหลังจากไอจาม
• การทำลายเชื้อบนพื้นผิวสิ่งของเครื่องใช้: ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อ เช่น แอลกอฮอล์เช็ดทำความสะอาดของเล่น ลูกบิดประตู ราวบันได สวิตช์ไฟ และโทรศัพท์มือถืออย่างสม่ำเสมอ แยกของใช้ส่วนตัว ถ้วย จาน ชาม ช้อน ส้อม และแก้วน้ำของเด็กที่ป่วยออกจากสมาชิกคนอื่นอย่างเด็ดขาด

2. การสร้างภูมิคุ้มกันด้วยวัคซีนป้องกันโรค (Immunization)

วัคซีนเป็นเครื่องมือทางการแพทย์ที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการป้องกันความรุนแรงของโรคปอดอักเสบ วัคซีนที่กุมารแพทย์แนะนำให้เด็กได้รับ ได้แก่

• วัคซีนป้องกันเชื้อนิวโมค็อกคัส (Pneumococcal Conjugate Vaccine: PCV): ช่วยป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรียอันดับหนึ่งที่ก่อโรคปอดอักเสบรุนแรง สมองอักเสบ และการติดเชื้อในกระแสเลือด แนะนำให้ฉีดในเด็กเล็กตามตารางวัคซีนที่กุมารแพทย์กำหนด
• วัคซีนป้องกันเชื้อฮิบ (Haemophilus influenzae type b: Hib): ปัจจุบันมักรวมอยู่ในวัคซีนรวม 5 สายพันธุ์ หรือ 6 สายพันธุ์ ช่วยลดอัตราการเกิดเยื่อหุ้มสมองอักเสบและปอดอักเสบในเด็กเล็กได้อย่างดีเยี่ยม
• วัคซีนป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่ (Influenza Vaccine): แนะนำให้ฉีดเป็นประจำทุกปีในเด็กอายุตั้งแต่ 6 เดือนขึ้นไป รวมถึงสมาชิกทุกคนในบ้าน โดยเฉพาะผู้สูงอายุและหญิงตั้งครรภ์ เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันหมู่และลดการแพร่กระจายของโรค
• การรับวัคซีนป้องกันโรคโควิด-19 (COVID-19 Vaccine): ตามแนวทางอัปเดตและช่วงอายุที่เหมาะสมทางการแพทย์เพื่อลดโอกาสการเกิดปอดอักเสบรุนแรง

3. โภชนาการและการส่งเสริมวิถีชีวิตเพื่อสุขภาพปอดที่ดี

การส่งเสริมสุขภาพปอดและระบบภูมิคุ้มกันในระยะยาวสามารถทำได้โดยการให้เด็กดื่มนมแม่อย่างต่อเนื่องอย่างน้อยในช่วง 6 เดือนแรกของชีวิต เนื่องจากนมแม่มีสารภูมิคุ้มกันตามธรรมชาติที่จะช่วยปกป้องทารกจากการติดเชื้อในระบบทางเดินหายใจ นอกเหนือจากนั้น ควรส่งเสริมให้เด็กได้รับอาหารครบ 5 หมู่ เน้นผักและผลไม้ที่มีสารต้านอนุมูลอิสระสูง พักผ่อนให้เพียงพอ หลีกเลี่ยงการพาเด็กไปในแหล่งชุมชนที่แออัดในช่วงที่มีการระบาดของโรค และที่สำคัญที่สุดคือห้ามไม่ให้มีการสูบบุหรี่ภายในบ้านหรือบริเวณใกล้เคียงกับเด็กเด็ดขาด เนื่องจากควันบุหรี่มือสองและมือสามมีฤทธิ์ทำลายขนกวัด (Cilia) ของเยื่อบุทางเดินหายใจ ทำให้ฝุ่นละอองและเชื้อโรคลงสู่ปอดได้ง่ายขึ้นหลายเท่าตัว

กล่องสรุปคำแนะนำสำหรับพ่อแม่และผู้ดูแลในการรับมือและป้องกันโรคปอดอักเสบ