เจาะลึกวิธีแยกแยะอาการโควิด ไข้หวัดใหญ่ และปอดอักเสบในเด็ก พร้อมวิธีสังเกตอาการอกบุ๋มที่พ่อแม่ต้องรู้

เข้าใจความต่างของโรคระบบทางเดินหายใจในเด็กเพื่อการดูแลที่ตรงจุด

ในฐานะกุมารแพทย์และแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคระบบทางเดินหายใจในเด็ก สิ่งที่พบได้บ่อยและสร้างความกังวลใจให้แก่คุณพ่อคุณแม่มากที่สุดคือ การที่เด็กๆ เจ็บป่วยด้วยโรคติดเชื้อทางเดินหายใจ โดยเฉพาะในช่วงที่โรคระบาดหมุนเวียนเข้ามา ไม่ว่าจะเป็นโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19) โรคไข้หวัดใหญ่ (Influenza) และโรคปอดอักเสบ (Pneumonia) โรคเหล่านี้มักมีอาการเริ่มต้นคล้ายคลึงกัน คือ มีไข้ ไอ น้ำมูก และเจ็บคอ ทำให้ผู้ปกครองแยกแยะได้ยากว่าลูกน้อยกำลังเผชิญกับโรคใดอยู่ การทำความเข้าใจเกี่ยวกับโรคและการสังเกตอาการอย่างใกล้ชิดจึงเป็นหัวใจสำคัญที่จะช่วยให้เด็กๆ ได้รับการรักษาอย่างรวดเร็วและปลอดภัยที่สุด

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคระบบทางเดินหายใจในเด็ก

โรคติดเชื้อทางเดินหายใจในเด็กส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อไวรัส แต่ก็สามารถเกิดจากเชื้อแบคทีเรียได้เช่นกัน เชื้อโรคเหล่านี้ติดต่อผ่านทางการไอ จาม หรือการสัมผัสสารคัดหลั่งที่มีเชื้อโรคปนเปื้อนอยู่ เมื่อเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกายผ่านทางจมูกหรือปาก จะเดินทางเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจและก่อให้เกิดการอักเสบของเยื่อบุทางเดินหายใจ

ในเด็กเล็ก โดยเฉพาะทารกและเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี ระบบภูมิคุ้มกันยังพัฒนาไม่เต็มที่ หลอดลมมีขนาดเล็กและมีความยืดหยุ่นสูง ทำให้เมื่อเกิดการติดเชื้อ จะมีการสร้างเสมหะปริมาณมากและเกิดอาการบวมของหลอดลมได้ง่ายกว่าผู้ใหญ่ เชื้อไวรัสหรือแบคทีเรียจึงลุกลามลงสู่ปอดได้รวดเร็วกว่า จนอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง เช่น ปอดอักเสบ หรือภาวะหายใจล้มเหลวตามมา

เจาะลึกอาการและการดำเนินโรคของโควิด ไข้หวัดใหญ่ และปอดอักเสบ

การแยกแยะอาการของทั้งสามโรคนี้ อาศัยการสังเกตลักษณะของไข้ อาการร่วม และการดำเนินของโรค โดยมีรายละเอียดดังนี้

• โรคไข้หวัดใหญ่ (Influenza): มักมีอาการเกิดขึ้นอย่างฉับพลันทันที ไข้สูงปรี๊ด (มักเกิน 38.5 องศาเซลเซียส) ปวดเมื่อยตามตัว อ่อนเพลียมาก ปวดศีรษะ ไอแห้งๆ และเจ็บคอ เด็กบางคนอาจมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน หรือท้องเสียร่วมด้วย อาการไข้มักเป็นอยู่ประมาณ 3 ถึง 5 วันแล้วค่อยๆ ดีขึ้น หากไม่มีภาวะแทรกซ้อน
• โรคโควิด (COVID-19): อาการมีความหลากหลายมาก ตั้งแต่ไม่มีอาการเลย ไปจนถึงมีไข้ ไอ เจ็บคอ น้ำมูก คัดจมูก และสูญเสียการรับรสหรือกลิ่น (พบได้น้อยลงในสายพันธุ์ปัจจุบัน) ในเด็กมักมีอาการคล้ายไข้หวัดธรรมดาหรือไข้หวัดใหญ่ แต่บางรายอาจมีอาการทางระบบทางเดินอาหารร่วมด้วย
• โรคปอดอักเสบ (Pneumonia): อาจเริ่มต้นจากการเป็นไข้หวัดหรือไข้หวัดใหญ่ก่อน แล้วอาการไม่ดีขึ้น หรือกลับมาไข้สูงอีกครั้ง อาการเด่นชัดคือ อาการไอมีเสมหะรุนแรง หายใจเร็ว หายใจลำบาก และมีอาการเหนื่อยหอบร่วมด้วย

สัญญาณเตือนอันตราย (Red Flag Symptoms) ที่ต้องพาลูกพบแพทย์ทันที

คุณพ่อคุณแม่ต้องเฝ้าระวังอาการวิกฤตที่บ่งบอกว่าโรคกำลังรุนแรงขึ้นและต้องนำส่งโรงพยาบาลโดยด่วน ได้แก่

• ไข้สูงมากและไม่ยอมลดลงเลยแม้จะเช็ดตัวและให้ยาลดไข้แล้ว หรือไข้สูงติดต่อกันเกิน 3 วัน
• อาการซึมลง ปลุกตื่นยาก ไม่ยอมเล่น ไม่สบตา หรือร้องกวนตลอดเวลาโดยไม่ทราบสาเหตุ
• ภาวะขาดน้ำ ปัสสาวะออกน้อยลงมาก (ไม่อิ่มตัวนานกว่า 6 ชั่วโมง) ปากแห้ง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา
• อาเจียนพุ่งทุกครั้งที่รับประทานอาหารหรือนม
• มีอาการชักจากไข้สูง

การสังเกตอาการอกบุ๋มและวิธีประเมินการหายใจที่ถูกต้อง

อาการหายใจลำบากที่รุนแรงในเด็กสามารถสังเกตได้จากลักษณะทางกายภาพภายนอก ซึ่งผู้ปกครองควรตรวจเช็คอย่างสม่ำเสมอเมื่อลูกป่วยเป็นโรคทางเดินหายใจ:

• อาการอกบุ๋ม (Chest Retraction): ขณะที่เด็กหายใจเข้า ผิวหนังบริเวณซี่โครง ช่องระหว่างซี่โครง หรือกล้ามเนื้อใต้ชายโครงจะบุ๋มลงไปอย่างเห็นได้ชัด เนื่องจากแรงดันในช่องอกลดลงขณะพยายามสูดอากาศเข้าปอด
• 1หาส่วนคอบุ๋มและไหปลาร้าบุ๋ม (Suprasternal and Clavicular Retraction): ผิวหนังเหนือกระดูกหน้าอกและบริเวณไหปลาร้าจะยุบตัวลงทุกครั้งที่หายใจเข้า
• ปีกจมูกบาน (Nasal Flaring): รูจมูกขยายกว้างออกทุกครั้งที่หายใจเข้า เพื่อช่วยเพิ่มปริมาณอากาศที่เข้าสู่ร่างกาย
• อัตราการหายใจเร็วผิดปกติ (Tachypnea): นับจำนวนครั้งการหายใจใน 1 นาที โดยเด็กอายุต่ำกว่า 2 เดือน หายใจมากกว่า 60 ครั้งต่อนาที, อายุ 2 ถึง 11 เดือน หายใจมากกว่า 50 ครั้งต่อนาที, และอายุ 1 ถึง 5 ปี หายใจมากกว่า 40 ครั้งต่อนาที

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อมาถึงโรงพยาบาล แพทย์จะดำเนินการวินิจฉัยอย่างละเอียดเพื่อแยกแยะโรคและประเมินความรุนแรง ได้แก่ การซักประวัติและตรวจร่างกายอย่างละเอียด การตรวจหาเชื้อไวรัสด้วยการทำสวอบ (Swab) เพื่อตรวจหาเชื้อโควิดและไข้หวัดใหญ่ การเจาะเลือดเพื่อดูเม็ดเลือดขาวและหาภาวะการติดเชื้อแบคทีเรีย และการเอกซเรย์ปอด (Chest X-ray) เพื่อประเมินว่ามีการอักเสบของเนื้อปอดหรือภาวะแทรกซ้อนหรือไม่

วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์และการดูแลที่บ้าน

การรักษาขึ้นอยู่กับสาเหตุและความรุนแรงของโรค หากเป็นการติดเชื้อไวรัสทั่วไป จะรักษาตามอาการและการประคับประคอง แต่หากเป็นการติดเชื้อแบคทีเรีย แพทย์จะพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะที่เหมาะสม

• การให้ยาลดไข้: ให้รับประทานยาพาราเซตามอล (Paracetamol) ตามขนาดยาน้ำเชื่อมที่คำนวณตามน้ำหนักตัวอย่างเคร่งครัด คือ 10 ถึง 15 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมงเมื่อมีไข้
• การเช็ดตัวลดไข้ (Tepid Sponge): ใช้ผ้าชุบน้ำอุ่นหมาดๆ เช็ดตามซอกพับ หน้าผาก และลำตัว เพื่อช่วยระบายความร้อน
• การดื่มน้ำและสารเกลือแร่: ให้ดื่มน้ำอุ่นหรือนมบ่อยๆ เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำและช่วยละลายเสมหะในคอ
• การพ่นยาขยายหลอดลม: ในเด็กที่มีอาการหลอดลมตีบหรือมีเสียงวี๊ด แพทย์อาจพิจารณาให้ยาพ่นขยายหลอดลมเพื่อช่วยให้หายใจโล่งขึ้น

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดในการดูแลเด็กป่วย

ผู้ปกครองควรระมัดระวังเรื่องสำคัญดังต่อไปนี้เพื่อความปลอดภัยของเด็ก

• ห้ามใช้ยาแอสไพริน (Aspirin) และยาไอบูโพรเฟน (Ibuprofen) ในเด็กที่มีไข้สูงโดยเด็ดขาด จนกว่าจะแน่ใจว่าไม่ใช่โรคไข้เลือดออก เนื่องจากยาเหล่านี้อาจเพิ่มความเสี่ยงให้เกิดภาวะเลือดออกผิดปกติหรือกลุ่มอาการเรย์สยอง (Reye's syndrome) ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต
• ห้ามให้เด็กรับประทานยากล่อมประสาทหรือยานอนหลับ เพื่อบังคับให้เด็กนอนหลับเมื่อมีอาการไอหรือไข้สูง เพราะจะทำให้เด็กซึมลงและประเมินอาการทางระบบประสาทได้ยาก
• ห้ามปล่อยให้เด็กขาดน้ำ หากเด็กอาเจียนมากและไม่ยอมดื่มน้ำ ควรพามาพบแพทย์เพื่อรับสารน้ำทางหลอดเลือดดำ

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันการติดเชื้อและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันร่างกายเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการปกป้องเด็กๆ จากโรคทางเดินหายใจ

• การรับวัคซีนป้องกันโรค: พาเด็กๆ ไปรับวัคซีนป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่ประจำปีทุกปี เริ่มต้นได้ตั้งแต่อายุ 6 เดือนขึ้นไป และรับวัคซีนป้องกันโรคโควิดตามคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุข
• การรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคล: สอนให้เด็กๆ ล้างมือบ่อยๆ ด้วยสบู่และน้ำสะอาด หรือเจลแอลกอฮอล์ สวมหน้ากากอนามัยเมื่ออยู่ในที่แออัด และหลีกเลี่ยงการพาเด็กไปสถานที่เสี่ยงในช่วงที่มีการระบาด
• การสร้างเสริมสุขภาพพื้นฐาน: ให้เด็กรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ และออกกำลังกายอย่างเหมาะสมเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันที่แข็งแรง

สรุปคำแนะนำสำหรับพ่อแม่และผู้ดูแลในการสังเกตอาการ

โรคโควิด ไข้หวัดใหญ่ และปอดอักเสบในเด็กเป็นโรคที่ต้องอาศัยความใส่ใจและการสังเกตอาการอย่างใกล้ชิด การรู้เท่าทันสัญญาณอันตรายและการสังเกตอาการอกบุ๋มหรือภาวะหายใจหอบเหนื่อยจะช่วยชีวิตเด็กๆ ได้อย่างทันท่วงที หากพบว่าเด็กมีอาการไข้สูงร่วมกับหายใจลำบาก ซึมลง หรือรับประทานไม่ได้ ควรรีบพาไปพบกุมารแพทย์เพื่อรับการวินิจฉัยและรักษาอย่างถูกต้องทันที