ลูกถ่ายเป็นมูกเลือดสีแดงสดเหมือนแยม: ระวังโรคลำไส้กลืนกัน ภาวะฉุกเฉินในเด็กที่พ่อแม่ต้องรู้

ลูกถ่ายเป็นมูกเลือดสีแดงสดเหมือนแยม: สัญญาณเตือนภัยเงียบที่พ่อแม่ต้องตื่นตัว

ในฐานะกุมารแพทย์ สิ่งที่น่ากลัวที่สุดอย่างหนึ่งคือการได้ยินคุณพ่อคุณแม่เล่าว่าลูกน้อยมีอาการปวดท้องรุนแรงร่วมกับอุจจาระผิดปกติ โดยเฉพาะเมื่อพบว่าลูกถ่ายเป็นมูกเลือดสีแดงสดคล้ายแยมสตรอว์เบอร์รี ลักษณะอุจจาระเช่นนี้ไม่ใช่เรื่องปกติของระบบขับถ่ายในเด็ก และมักเป็นสัญญาณเตือนสำคัญของโรคทางศัลยกรรมเด็กที่อันตรายถึงชีวิตหากได้รับการรักษาไม่ทันเวลา นั่นคือโรคลำไส้กลืนกัน (Intussusception) ซึ่งจัดเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่ต้องรีบนำตัวส่งโรงพยาบาลโดยด่วนที่สุด

ทำความเข้าใจโรคลำไส้กลืนกันคืออะไร และเกิดขึ้นได้อย่างไร

โรคลำไส้กลืนกัน (Intussusception) คือภาวะที่ลำไส้ส่วนต้นเคลื่อนตัวหลุดสอดเข้าไปในโพรงของลำไส้ส่วนที่อยู่ติดกัน โดยส่วนใหญ่พบบ่อยที่สุดบริเวณรอยต่อระหว่างลำไส้เล็กส่วนปลายและลำไส้ใหญ่ (Ileocecal junction) กลไกดังกล่าวทำให้เกิดการกดทับหลอดเลือดที่มาเลี้ยงลำไส้ ส่งผลให้เนื้อเยื่อลำไส้เกิดการบวม ขาดเลือดไปเลี้ยง และอาจนำไปสู่ภาวะลำไส้เน่าทะลุและติดเชื้อในกระแสเลือดตามมาได้อย่างรวดเร็ว

โรคนี้มักพบมากที่สุดในเด็กทารกและเด็กเล็กอายุตั้งแต่หกเดือนถึงสามขวบ โดยเพศชายมีโอกาสพบได้สูงกว่าเพศหญิง ในเด็กโตหรือผู้ใหญ่อาจพบได้เช่นกันแต่มักมีสาเหตุจากความผิดปกติของผนังลำไส้ เช่น ติ่งเนื้อหรือต่อมน้ำเหลืองโต แต่ในเด็กเล็กส่วนใหญ่มักไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด บางครั้งอาจสัมพันธ์กับการติดเชื้อไวรัสในทางเดินหายใจหรือทางเดินอาหารที่ทำให้ต่อมน้ำเหลืองในลำไส้โตขึ้นและเป็นจุดเริ่มต้นให้ลำไส้เคลื่อนตัวผิดตำแหน่ง

อาการแสดงและลำดับขั้นความรุนแรงของโรค

อาการของโรคลำไส้กลืนกันมักเกิดขึ้นอย่างฉับพลันและมีความจำเพาะเจาะจง พ่อแม่ควรสังเกตลำดับอาการดังต่อไปนี้

• อาการปวดท้องรุนแรงเป็นพักๆ (Colicky Abdominal Pain): เด็กจะร้องกวน งอแงจัด เอามือจับท้อง หรือดึงขาเข้าหาลำตัว อาการปวดจะเป็นๆ หายๆ ทุกสิบถึงยี่สิบนาที ระหว่างที่หายปวดเด็กอาจดูปกติหรืออ่อนเพลียซึมลง
• อาเจียนพุ่ง (Vomiting): ในระยะแรกอาจอาเจียนเป็นนมหรืออาหารที่กินเข้าไป ต่อมาอาจอาเจียนเป็นน้ำย่อยหรือน้ำดีเนื่องจากการอุดตันของลำไส้
• อุจจาระมีมูกเลือดสีแดงสด (Currant Jelly Stool): นี่คืออาการไฮไลท์สำคัญที่เกิดจากการหลุดลอกของเยื่อเมือกในลำไส้ร่วมกับเลือดที่ออกจากการขาดเลือด ผสมกันจนมีลักษณะคล้ายแยมผลไม้สีแดง
• คลำพบก้อนที่หน้าท้อง (Abdominal Mass): แพทย์อาจตรวจพบก้อนเนื้อลักษณะคล้ายไส้กรอกบริเวณท้องด้านขวาบนหรือส่วนกลาง ซึ่งเกิดจากลำไส้ที่ซ้อนทับกัน

สัญญาณอันตรายระดับวิกฤตที่ต้องพบแพทย์ทันที

เมื่อลูกมีอาการปวดท้องร่วมกับอาเจียน พ่อแม่ต้องประเมินหา Red Flag Symptoms หรือสัญญาณเตือนอันตรายที่บ่งบอกว่าภาวะโรคดำเนินไปไกลและเป็นอันตรายถึงชีวิตแล้ว ได้แก่

• เด็กซึมมาก ปลุกตื่นยาก ไม่ยอมสบตา หรือหมดสติ
• มีไข้สูงร่วมด้วย ซึ่งบ่งบอกว่าลำไส้เริ่มอักเสบติดเชื้อหรือเริ่มเน่า
• ภาวะขาดน้ำรุนแรง ปากแห้ง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา ปัสสาวะไม่ออกนานเกินหกชั่วโมง
• ท้องอืดตึง แข็ง กดเจ็บมาก หรือผิวหนังหน้าท้องเปลี่ยนสี
• อาเจียนเป็นเลือดหรือมีสีเขียวเข้มปนออกมา

วิธีตรวจวินิจฉัยโรคอย่างแม่นยำในโรงพยาบาล

เมื่อมาถึงโรงพยาบาล กุมารแพทย์และศัลยแพทย์เด็กจะทำการวินิจฉัยด้วยกระบวนการมาตรฐาน ดังนี้

• การซักประวัติและตรวจร่างกาย: แพทย์จะสอบถามลักษณะการร้องกวน อาการปวดท้อง และลักษณะอุจจาระอย่างละเอียด พร้อมทั้งคลำหน้าท้องเพื่อหาก้อนเนื้อผิดปกติ
• การอัลตราซาวนด์ช่องท้อง (Abdominal Ultrasound): เป็นวิธีที่มีความแม่นยำสูงมากในการตรวจหาโรคลำไส้กลืนกัน โดยจะเห็นภาพตัดขวางของลำไส้ซ้อนกันลักษณะคล้ายเป้าธนู (Target sign) หรือโดนัท
• การเอกซเรย์ช่องท้อง (Abdominal X-ray): ใช้เพื่อประเมินภาวะลำไส้อุดตัน หรือตรวจดูว่ามีลมรั่วในช่องท้องจากภาวะลำไส้ทะลุหรือไม่

วิธีการรักษาโรคลำไส้กลืนกันตามหลักการแพทย์สมัยใหม่

การรักษาโรคลำไส้กลืนกันขึ้นอยู่กับระยะเวลาที่ผู้ป่วยมาพบแพทย์ หากมาเร็วและลำไส้ยังไม่เน่าตาย แพทย์สามารถรักษาโดยไม่ต้องผ่าตัดใหญ่ แต่หากมาช้าและมีภาวะแทรกซ้อน จำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดทันที

• การสวนลำไส้ด้วยลมหรือของเหลว (Hydrostatic or Pneumatic Reduction): เป็นวิธีมาตรฐานสำหรับเด็กที่ไม่มีภาวะลำไส้ทะลุ แพทย์จะทำการสวนอากาศ (Air enema) หรือสวนสารละลายแบเรียม/เกลือแร่ผ่านทางทวารหนัก เพื่อดันให้ลำไส้ที่ซ้อนกันอยู่หลุดกลับคืนสู่ตำแหน่งเดิมภายใต้การควบคุมด้วยเครื่องเอกซเรย์
• การรักษาด้วยการผ่าตัด (Surgical Intervention): ใช้ในกรณีที่การสวนลำไส้ไม่สำเร็จ มีภาวะลำไส้ทะลุ ลำไส้เน่าตาย หรือเด็กมีอาการมานานเกินกว่าจะทำการสวนได้อย่างปลอดภัย ศัลยแพทย์จะทำการผ่าตัดเปิดช่องท้องเพื่อจัดเรียงลำไส้ ตัดเนื้อเยื่อส่วนที่เน่าตายออก และทำความสะอาดช่องท้อง

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่พ่อแม่ห้ามทำเด็ดขาด

ในสถานการณ์ที่ลูกน้อยมีอาการปวดท้องและถ่ายเป็นมูกเลือด มีข้อปฏิบัติทางการแพทย์ที่เคร่งครัดซึ่งพ่อแม่ควรทราบ

• ห้ามให้เด็กกินอาหารหรือดื่มน้ำเด็ดขาด (NPO - Nil Per Os): เพราะเมื่อลำไส้อุดตัน การรับประทานอาหารจะทำให้อาเจียนเพิ่มขึ้น เพิ่มความดันในทางเดินอาหาร และเสี่ยงต่อการสำลักเข้าปอด
• ห้ามซื้อยาระบาย ยาแก้ปวด หรือยาหยุดถ่ายให้เด็กกินเองอย่างเด็ดขาด: การใช้ยาเหล่านี้จะไปกดอาการตามธรรมชาติ ทำให้แพทย์วินิจฉัยโรคได้ล่าช้า และยาหยุดถ่ายอาจทำให้ลำไส้ทะลุได้ง่ายขึ้น
• ห้ามสวนก้นให้เด็กด้วยตนเองที่บ้าน: การพยายามสวนทวารหรือใช้นิ้วช่วยอาจทำให้ลำไส้ที่กำลังขาดเลือดอยู่แล้วเกิดการฉีกขาดทะลุได้ง่าย

วิธีป้องกันและการดูแลสุขภาพลำไส้เด็กในระยะยาว

เนื่องจากโรคลำไส้กลืนกันส่วนใหญ่ไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด การป้องกันโดยตรงจึงทำได้ยาก แต่สามารถลดความเสี่ยงและดูแลสุขภาพระบบทางเดินอาหารโดยรวมได้ดังนี้

• ดูแลสุขอนามัยที่ดีเพื่อป้องกันการติดเชื้อไวรัสในทางเดินอาหาร ซึ่งอาจเป็นตัวกระตุ้นให้ต่อมน้ำเหลืองลำไส้โต
• ให้เด็กรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ ครบหหมู่ และย่อยง่ายตามวัย เพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันของลำไส้
• สังเกตความผิดปกติของการขับถ่ายและการย่อยอาหารของลูกน้อยอยู่เสมอ หากพบว่าลูกร้องกวนผิดปกติหรือถ่ายอุจจาระแปลกไปควรรีบปรึกษากุมารแพทย์ทันที

กล่องสรุปคำแนะนำสำหรับพ่อแม่และผู้ดูแล

หากพบเหตุการณ์ลูกถ่ายเป็นมูกเลือดสีแดงเหมือนแยม ให้ปฏิบัติตามขั้นตอนนี้ทันที

• ขั้นตอนที่ 1: ตั้งสติและสังเกตอาการร่วม เช่น อาการร้องกวนเป็นพักๆ อาเจียนพุ่ง และความซึม
• ขั้นตอนที่ 2: หยุดให้เด็กรับประทานอาหารและน้ำทางปากทันที
• ขั้นตอนที่ 3: ห้ามซื้อยาใดๆ ให้กินเองและห้ามสวนทวารเด็ดขาด
• ขั้นตอนที่ 4: รีบนำตัวส่งโรงพยาบาลที่มีกุมารแพทย์หรือห้องฉุกเฉินใกล้บ้านทันทีโดยเร็วที่สุด