ลูกเป็นแผลในปาก มีผื่นขึ้นมือเท้า ป่วยโรคมือเท้าปากในเด็กเล็ก: อาการแบบไหนอันตราย วิธีดูแลไม่ให้ทรุด

โรคมือเท้าปากในเด็กเล็ก: สถานการณ์ที่พ่อแม่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด

โรคมือเท้าปาก (Hand, Foot, and Mouth Disease) เป็นโรคติดเชื้อไวรัสในกลุ่มเอนเทอโรไวรัส (Enteroviruses) ที่พบบ่อยมากในเด็กเล็ก โดยเฉพาะกลุ่มทารกและเด็กที่มีอายุต่ำกว่า 5 ปี เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันยังพัฒนาได้ไม่เต็มที่ และเด็กเล็กมักมีพฤติกรรมชอบอมมือ หยิบของเข้าปาก หรือคลุกคลีใกล้ชิดกันในศูนย์เด็กเล็กและโรงเรียนอนุบาล แม้ว่าในกรณีส่วนใหญ่โรคนี้จะสามารถหายได้เองโดยไม่มีภาวะแทรกซ้อน แต่ในบางสายพันธุ์ เช่น เอนเทอโรไวรัส 71 (Enterovirus 71 หรือ EV71) อาจก่อให้เกิดอาการรุนแรงทางระบบประสาทและหัวใจ ซึ่งนำไปสู่ภาวะวิกฤตและเสียชีวิตได้อย่างรวดเร็ว พ่อแม่และผู้ดูแลจึงจำเป็นต้องทำความเข้าใจเกี่ยวกับกล่องของโรค อาการเตือนภัย และแนวทางการดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์

สาเหตุและกลไกการเกิดโรค: เชื้อไวรัสและการแพร่กระจาย

เชื้อที่เป็นสาเหตุหลักของโรคมือเท้าปากได้แก่ ค็อกซากีไวรัส (Coxsackievirus) โดยเฉพาะสายพันธุ์ A16 และเอนเทอโรไวรัส 71 (Enterovirus 71) เชื้อเหล่านี้ติดต่อได้ง่ายมากผ่านทางระบบทางเดินอาหารและทางเดินหายใจ โดยมีช่องทางการแพร่เชื้อหลักดังนี้:

• การสัมผัสโดยตรงกับน้ำมูก น้ำลาย เสมหะ หรือน้ำจากตุ่มพองและแผลในปากของผู้ติดเชื้อ
• การสัมผัสอุจจาระของผู้ป่วยที่มีเชื้อปนเปื้อน แล้วนำมือเข้าปาก
• การใช้สิ่งของร่วมกัน เช่น ของเล่น จาน ช้อน ชาม แก้วน้ำ หรือผ้าเช็ดตัวที่ปนเปื้อนเชื้อไวรัส

ระยะฟักตัวของโรคโดยทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 3 ถึง 7 วัน หลังจากได้รับเชื้อ ผู้ป่วยสามารถแพร่เชื้อได้ตั้งแต่ช่วงที่เริ่มมีอาการ และเชื้อยังคงขับออกมาทางอุจจาระได้นานหลายสัปดาห์แม้ว่าอาการป่วยจะหายดีแล้วก็ตาม

อาการสำคัญและลำดับการดำเนินของโรค

การแสดงออกของโรคมือเท้าปากมักมีลำดับขั้นตอนที่ชัดเจน ซึ่งแพทย์สามารถวินิจฉัยได้จากการตรวจร่างกายร่วมกับประวัติทางระบาดวิทยา โดยมีรายละเอียดของอาการในแต่ละระยะดังนี้:

ระยะเริ่มต้น

เด็กจะมีไข้ต่ำถึงไข้สูง อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร และเจ็บคอเนื่องจากมีแผลในปาก เริ่มต้นด้วยการมีจุดแดงอักเสบบริเวณเยื่อบุช่องปาก เหงือก กระพุ้งแก้ม และลิ้น ซึ่งต่อมาจะกลายเป็นแผลตื้นๆ ที่สร้างความเจ็บปวดอย่างมาก ทำให้เด็กงอแงและไม่ยอมทานอาหารหรือดื่มนม

ระยะออกผื่นและตุ่มน้ำ

หลังจากมีอาการไข้และเจ็บปากประมาณ 1 ถึง 2 วัน จะเริ่มมีผื่นแดงราบหรือตุ่มน้ำใส (Vesicles) เกิดขึ้นที่บริเวณฝ่ามือ ฝ่าเท้า และง่ามนิ้ว นอกจากนี้ยังอาจพบตุ่มน้ำที่บริเวณก้น หัวเข่า หรือข้อศอกได้เช่นกัน ตุ่มน้ำเหล่านี้มักไม่คัน แต่จะสร้างความเจ็บปวดเมื่อมีการเสียดสี

ระยะฟื้นตัว

อาการไข้จะค่อยๆ ลดลงภายใน 3 ถึง 5 วัน แผลในปากและตุ่มน้ำที่มือและเท้าจะเริ่มแห้งและตกสะเก็ดเองโดยไม่ต้องไปแกะเกา ผิวหนังบริเวณที่เป็นตุ่มอาจมีอาการลอกได้ในภายหลัง ซึ่งถือเป็นกระบวนการหายตามปกติของร่างกาย

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

แพทย์จะวินิจฉัยโรคมือเท้าปากเป็นหลักจากการซักประวัติการเจ็บป่วยร่วมกับการตรวจร่างกายอย่างละเอียด โดยดูตำแหน่งและลักษณะของตุ่มแผลในช่องปาก ฝ่ามือ และฝ่าเท้า ในกรณีที่ผู้ป่วยมีอาการรุนแรงหรือมีภาวะแทรกซ้อนทางระบบประสาท แพทย์อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติม เช่น การตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อหาเชื้อไวรัสด้วยวิธี RT-PCR จากตัวอย่างน้ำลายหรืออุจจาระ การตรวจเลือด หรือการเอกซเรย์ปอด เพื่อประเมินความรุนแรงของโรคและการติดเชื้อร่วม

วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์และการพยาบาลที่บ้าน

ปัจจุบันยังไม่มีantiviral drug หรือยาต้านไวรัสเฉพาะสำหรับรักษาโรคมือเท้าปาก การรักษาจึงเป็นการรักษาตามอาการและการประคับประคองเพื่อให้ร่างกายฟื้นตัวได้เอง โดยมีแนวทางปฏิบัติที่สำคัญดังนี้:

• การให้ยาลดไข้และบรรเทาอาการปวด: ให้ยาลดไข้พาราเซตามอล (Paracetamol) ตามขนาดและน้ำหนักตัวที่ถูกต้อง (10-15 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมงเมื่อมีไข้หรือปวด) ห้ามใช้ยาแอสไพรินเด็ดขาดในเด็กเล็ก เนื่องจากเสี่ยงต่อการเกิดกลุ่มอาการราย (Reye's syndrome) ซึ่งเป็นภาวะสมองบวมและตับวายที่รุนแรงถึงชีวิต
• การดูแลเรื่องโภชนาการและการป้องกันภาวะขาดน้ำ: เนื่องจากเด็กเจ็บแผลในปาก จึงควรให้อหารอ่อนนุ่ม เย็น และย่อยง่าย เช่น โจ๊กอุ่นๆ นมแช่เย็น ไอศกรีมรสผลไม้ หรือโยเกิร์ต เพื่อช่วยลดความเจ็บปวดขณะกลืน หลีกเลี่ยงอาหารรสจัด เผ็ด หรือมีรสเปรี้ยวจัดที่ระคายเคืองแผล สำหรับเด็กเล็กควรให้ดื่มน้ำเกลือแร่ (ORS) หรือจิบน้ำบ่อยๆ เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ
• การเช็ดตัวลดไข้: ควรใช้น้ำอุณหภูมิห้องในการเช็ดตัวเพื่อลดไข้ และสวมเสื้อผ้าที่โปร่งสบายระบายความร้อนได้ดี

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกัน

การป้องกันการแพร่กระจายของโรคมือเท้าปากที่ดีที่สุดคือการรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคลอย่างเคร่งครัด:

• ล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำสะอาด หรือเจลแอลกอฮอล์บ่อยๆ โดยเฉพาะก่อนรับประทานอาหาร หลังจากเข้าห้องน้ำ และหลังจากเปลี่ยนผ้าอ้อม
• ทำความสะอาดของเล่น ของใช้ และพื้นผิวสัมผัสด้วยน้ำยาทำความสะอาดหรือน้ำยาฆ่าเชื้อโรคเป็นประจำ
• หลีกเลี่ยงการพาเด็กเล็กไปในสถานที่แออัดในช่วงที่มีการระบาดของโรค
• หากพบว่าเด็กป่วยเป็นโรคมือเท้าปาก ควรให้หยุดเรียนและแยกตัวออกจากเด็กอื่นอย่างน้อย 1 ถึง 2 สัปดาห์ หรือจนกว่าแผลจะหายสนิท เพื่อป้องกันการแพร่เชื้อสู่ผู้อื่น