ไวรัสตับอักเสบเอ บี ซี ต่างกันอย่างไร: เช็กอาการเด่น ความรุนแรง และวิธีป้องกันตับบวมตับแข็งที่คุณต้องรู้

บทนำ: ทำความเข้าใจโรคไวรัสตับอักเสบเอ บี ซี และความสำคัญต่อสุขภาพ

ตับเป็นอวัยวะภายในที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในร่างกาย ทำหน้าที่สำคัญหลายประการ เช่น การกำจัดสารพิษ การสังเคราะห์โปรตีนและปัจจัยการแข็งตัวของเลือด การผลิตน้ำดีเพื่อช่วยย่อยไขมัน ตลอดจนการสะสมพลังงานในรูปของไกลโคเจน (Glycogen) เมื่อเกิดภาวะตับอักเสบ (Hepatitis) เซลล์ตับจะถูกทำลายและไม่สามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดทั่วโลกคือการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบ (Viral Hepatitis)

ในทางการแพทย์ ไวรัสตับอักเสบสายพันธุ์หลักที่พบบ่อยและสร้างปัญหาทางสาธารณสุขอย่างมาก ได้แก่ ไวรัสตับอักเสบเอ (Hepatitis A Virus - HAV), ไวรัสตับอักเสบบี (Hepatitis B Virus - HBV) และไวรัสตับอักเสบซี (Hepatitis C Virus - HCV) แม้ว่าไวรัสทั้งสามชนิดนี้จะก่อให้เกิดการอักเสบที่ตับเหมือนกัน แต่มีความแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงในแง่ของสายพันธุ์ไวรัส ช่องทางการแพร่กระจาย ความรุนแรงของโรค การดำเนินโรคไปสู่ภาวะเรื้อรัง รวมถึงแนวทางการรักษาและการป้องกัน การทำความเข้าใจความแตกต่างของไวรัสตับอักเสบแต่ละชนิดจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งสำหรับคนทุกวัย โดยเฉพาะในเด็กเล็ก ทารก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัว ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง

เจาะลึกสาเหตุและกลไกการเกิดโรค: ไวรัสตับอักเสบเอ บี ซี ติดต่อทางไหนบ้าง

กลไกการพยาธิสภาพ (Pathophysiology) ของการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบเกิดจากการที่เชื้อไวรัสเข้าสู่เซลล์ตับ (Hepatocytes) และเพิ่มจำนวนขึ้น ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะพยายามกำจัดเชื้อไวรัส ส่งผลให้เกิดปฏิกิริยาการอักเสบ เซลล์ตับบวมน้ำและตายลง ส่งผลให้เอนไซม์ในเซลล์ตับ เช่น AST (SGOT) และ ALT (SGPT) รั่วไหลเข้าสู่กระแสเลือด อย่างไรก็ตาม แหล่งรังโรคและช่องทางการติดต่อของไวรัสแต่ละชนิดมีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน ดังนี้

1. ไวรัสตับอักเสบเอ (Hepatitis A Virus - HAV)

เชื้อไวรัสตับอักเสบเอ เป็นเชื้อในกลุ่ม Picornaviridae ซึ่งเป็นชนิด RNA ไวรัส ติดต่อผ่านทางอุจจาระสู่ปาก (Fecal-Oral Route) โดยการรับประทานอาหาร น้ำดื่ม หรือน้ำนิ่งที่มีการปนเปื้อนเชื้อไวรัสจากอุจจาระของผู้ป่วย รวมถึงการบริโภคอาหารทะเลที่ปรุงไม่สุก หรือการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ มักพบการระบาดในโรงเรียน ศูนย์เด็กเล็ก หรือพื้นที่ที่มีระบบสุขาภิบาลไม่ดี ไวรัสชนิดนี้ก่อให้เกิดการติดเชื้อแบบเฉียบพลันเท่านั้น และไม่ทำให้เกิดโรคตับอักเสบเรื้อรัง

2. ไวรัสตับอักเสบบี (Hepatitis B Virus - HBV)

เชื้อไวรัสตับอักเสบบี เป็นเชื้อในกลุ่ม Hepadnaviridae ซึ่งเป็นชนิด DNA ไวรัสที่มีความทนทานสูง ติดต่อผ่านทางเลือดและสารคัดหลั่ง (Blood and Body Fluids) ช่องทางการติดต่อที่สำคัญ ได้แก่

• การถ่ายทอดจากมารดาสู่ทารกขณะคลอด (Perinatal Transmission) ซึ่งเป็นสาเหตุหลักในประเทศกำลังพัฒนา
• การมีสัมพันธ์ทางเพศโดยไม่ได้ป้องกันกับผู้ที่มีเชื้อ
• การใช้เข็มฉีดยา กระบอกฉีดยา หรืออุปกรณ์เจาะสักผิวหนังร่วมกัน
• การสัมผัสเลือดหรือบาดแผลเปิดของผู้ติดเชื้อ

ความน่ากลัวของไวรัสตับอักเสบบีคือ หากติดเชื้อในเด็กทารกหรือเด็กเล็ก มีโอกาสสูงถึง 80-90% ที่โรคจะพัฒนาไปเป็นภาวะติดเชื้อเรื้อรัง (Chronic Hepatitis B) ในขณะที่ผู้ใหญ่ที่ติดเชื้อมีโอกาสเป็นเรื้อรังเพียง 5-10% เท่านั้น

3. ไวรัสตับอักเสบซี (Hepatitis C Virus - HCV)

เชื้อไวรัสตับอักเสบซี เป็นเชื้อในกลุ่ม Flaviviridae ซึ่งเป็นชนิด RNA ไวรัส ติดต่อทางเลือดเป็นหลัก (Blood-borne Transmission) ได้แก่ การใช้เข็มฉีดยาร่วมกันในกลุ่มผู้ใช้สารเสพติด การได้รับเลือดหรือผลิตภัณฑ์ของเลือดที่ไม่มีการตรวจคัดกรอง (โดยเฉพาะก่อนปี พ.ศ. 2533) การใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์ สัมผัสเลือดผ่านแผลเปิด หรือการสักยันต์และเจาะร่างกายด้วยอุปกรณ์ที่ไม่ปราศจากเชื้อ การติดต่อผ่านทางสัมพันธ์ทางเพศและการถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกพบได้น้อยกว่าไวรัสตับอักเสบบี แต่ผู้ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบซีส่วนใหญ่ (ประมาณ 75-85%) จะกลายเป็นการติดเชื้อเรื้อรังโดยไม่รู้ตัว

เปรียบเทียบอาการเด่นและระยะพัฒนาการของโรค (Hepatitis A vs B vs C)

การดำเนินโรคของไวรัสตับอักเสบแบ่งออกเป็น 2 ระยะหลัก คือ ระยะเฉียบพลัน (Acute Phase) และระยะเรื้อรัง (Chronic Phase) โดยมีรายละเอียดและอาการเด่นของแต่ละสายพันธุ์ ดังนี้

1. ระยะอาการเฉียบพลัน (Acute Hepatitis)

อาการระยะเฉียบพลันของไวรัสตับอักเสบทุกชนิดมีความคล้ายคลึงกัน เนื่องจากเป็นผลจากการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน โดยแบ่งออกเป็นระยะต่างๆ ดังนี้

• ระยะเริ่มต้น (Prodromal Phase): ผู้ป่วยจะมีอาการคล้ายไข้หวัดใหญ่ มีไข้ต่ำๆ อ่อนเพลียอย่างมาก ปวดศีรษะ ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อและข้อ เบื่ออาหาร นานๆ เข้าจะรู้สึกคลื่นไส้ อาเจียน และปวดแน่นบริเวณชายโครงขวาซึ่งเป็นตำแหน่งของตับ
• ระยะตัวเหลืองตาเหลือง (Icteric Phase): เกิดขึ้นหลังจากมีไข้ประมาณ 3-7 วัน ปัสสาวะจะมีสีเข้มจัดคล้ายสีน้ำชาเข้ม ตาขาวและผิวหนังเริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลือง (Jaundice) อุจจาระอาจมีสีซีดลงเนื่องจากน้ำดีไม่สามารถไหลลงสู่ลำไส้ได้ตามปกติ อาจมีอาการคันตามผิวหนังร่วมด้วย
• ระยะฟื้นตัว (Convalescent Phase): อาการตัวเหลืองและไข้จะค่อยๆ ลดลง ความอยากอาหารกลับคืนมา ใช้เวลาฟื้นตัวประมาณ 2-4 สัปดาห์สำหรับไวรัสตับอักเสบเอ

2. ข้อแตกต่างของอาการเด่นและความรุนแรงในแต่ละชนิด

• ไวรัสตับอักเสบเอ: มักมีอาการเฉียบพลันที่ชัดเจน รุนแรง และเกิดขึ้นทันทีทันใด โดยเฉพาะในผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ (เด็กเล็กอายุต่ำกว่า 6 ปี มักไม่แสดงอาการหรือมีอาการน้อยมาก) แต่เมื่อหายแล้วจะมีภูมิคุ้มกันตลอดชีวิต ไม่กลายเป็นโรคตับอักเสบเรื้อรัง และไม่ก่อให้เกิดมะเร็งตับ
• ไวรัสตับอักเสบบี: ในระยะเฉียบพลันอาจมีอาการรุนแรงได้ หากกลายเป็นระยะเรื้อรัง ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะไม่มีอาการแสดงใดๆ เป็นเวลานานหลายปีหรือหลายสิบปี (เรียกว่า เป็นพาหะ) แต่เชื้อจะค่อยๆ ทำลายเนื้อตับ เกิดเป็นแผลเป็นและพังผืด นำไปสู่ภาวะตับแข็ง (Cirrhosis) และมะเร็งตับ (Hepatocellular Carcinoma) ในที่สุด
• ไวรัสตับอักเสบซี: ในระยะเฉียบพลัน มักไม่มีอาการแสดงเลย (Asymptomatic) หรือมีอาการน้อยมากจนผู้ป่วยไม่ทันสังเกต ทำให้ได้รับการขนานนามว่า "ภัยเงียบ" ผู้ป่วยมากกว่า 80% จะเข้าสู่ระยะเรื้อรัง ซึ่งจะนำไปสู่ภาวะตับบวม ตับอักเสบเรื้อรัง ตับแข็ง และมะเร็งตับเช่นเดียวกับไวรัสตับอักเสบบี

สัญญาณเตือนอันตราย (Red Flag Symptoms) ที่ต้องนำส่งโรงพยาบาลทันที

แม้ว่าการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบส่วนใหญ่จะสามารถดูแลรักษาได้ แต่มีภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายถึงชีวิต เช่น ภาวะตับวายเฉียบพลัน (Acute Liver Failure) หรือภาวะสมองบวมจากตับวาย (Hepatic Encephalopathy) หากพบสัญญาณเตือนอันตรายดังต่อไปนี้ ต้องนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลโดยด่วนที่สุด

• อาการทางสมองและระบบประสาท: สับสน สับสนเรื่องเวลาและสถานที่ นอนซึม เรียกตอบช้า สดุดหลับ พูดจาไม่รู้เรื่อง มือสั่นควบคุมไม่ได้ (Asterixis) หรือมีอาการเกร็ง ชัก หมดสติ
• ภาวะเลือดออกผิดปกติ: มีเลือดกำเดาไหล เลือดออกตามไรฟัน เลือดออกในกระเพาะอาหาร (อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายอุจจาระเป็นสีดำสนิทคล้ายเฉาก๊วย) มีรอยเขียวช้ำตามร่างกายง่ายผิดปกติ
• อาการควงตัวและบวมน้ำ: ท้องโตขึ้นอย่างรวดเร็วเนื่องจากมีน้ำในช่องท้อง (Ascites) เท้าและขาบวมกดบุ๋มทั้งสองข้าง
• ภาวะขาดน้ำและช็อก: อาเจียนรุนแรงจนไม่สามารถดื่มน้ำหรืออาหารได้ ปากแห้ง ผิวแห้ง ปัสสาวะไม่ออกหรือออกน้อยมากเกิน 8 ชั่วโมง ชีพจรเต้นเร็ว ตัวเย็นชุ่มเหงื่อ
• ไข้สูงจัดไม่ลด: มีไข้สูงมากกว่า 38.5 องศาเซลเซียสติดต่อกันเกิน 3 วัน โดยเฉพาะในเด็กเล็กและผู้สูงอายุ

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์อย่างแม่นยำ

การวินิจฉัยโรคไวรัสตับอักเสบไม่สามารถทำได้ด้วยการตรวจร่างกายเพียงอย่างเดียว เนื่องจากอาการของไวรัสแต่ละชนิดมีความซ้อนทับกัน แพทย์จำเป็นต้องส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อยืนยันชนิดของเชื้อและประเมินความรุนแรงของตับ ดังนี้

1. การตรวจการทำงานของตับ (Liver Function Test - LFT)

• เอนไซม์ตับ (AST / ALT): ค่ามักจะสูงขึ้นมากกว่าปกติหลายเท่าตัว (อาจสูงเกิน 1,000 U/L ในระยะเฉียบพลัน) สะท้อนถึงการถูกทำลายของเซลล์ตับ
• สารบิลิรูบิน (Total and Direct Bilirubin): ตรวจประเมินระดับความเหลืองในเลือด
• ค่าการแข็งตัวของเลือด (Prothrombin Time - PT / INR): หากค่า PT ยาวนานขึ้น แสดงว่าตับเริ่มสูญเสียความสามารถในการสร้างปัจจัยการแข็งตัวของเลือด เป็นตัวบ่งชี้ความรุนแรงของโรค

2. การตรวจหาเชื้อและภูมิคุ้มกันเฉพาะเจาะจง (Serology & Molecular Tests)

• สำหรับไวรัสตับอักเสบเอ: ตรวจหา Anti-HAV IgM (ให้ผลบวกเมื่อมีการติดเชื้อเฉียบพลัน) และ Anti-HAV IgG (แสดงถึงการมีภูมิคุ้มกันแล้ว)
• สำหรับไวรัสตับอักเสบบี: ตรวจหา HBsAg (หากให้ผลบวกแสดงว่ากำลังมีเชื้อในร่างกาย), Anti-HBs (แสดงถึงการมีภูมิคุ้มกัน), Anti-HBc IgM (บอกการติดเชื้อเฉียบพลัน) และตรวจวัดปริมาณไวรัสในเลือด (HBV DNA)
• สำหรับไวรัสตับอักเสบซี: ตรวจหา Anti-HCV (ใช้ตรวจคัดกรอง) หากให้ผลบวก ต้องตรวจยืนยันด้วยการวัดปริมาณสายพันธุ์ไวรัส (HCV RNA) เพื่อดูว่ายังมีการติดเชื้ออยู่จริงหรือไม่

3. การตรวจทางรังสีวิทยาและการประเมินพังผืดในตับ

แพทย์อาจพิจารณาทำอัลตราซาวนด์ท้องส่วนบน (Ultrasound Upper Abdomen) เพื่อดูลักษณะเนื้อตับ ถุงน้ำดี และขนาดของม้าม รวมถึงการตรวจวัดความยืดหยุ่นของตับและระดับพังผืด (FibroScan) เพื่อประเมินภาวะตับแข็งในผู้ป่วยติดเชื้อเรื้อรัง

วิธีดูแลรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์และการดูแลตนเองที่บ้าน

แนวทางการรักษาไวรัสตับอักเสบขึ้นอยู่กับชนิดของไวรัสและระยะของโรค (เฉียบพลันหรือเรื้อรัง) โดยมีรายละเอียดดังนี้

1. การรักษาไวรัสตับอักเสบเอ (Hepatitis A)

ปัจจุบันยังไม่มียาต้านไวรัสเฉพาะเจาะจงสำหรับไวรัสตับอักเสบเอ การรักษาจึงเป็นการรักษาตามอาการและประเมินประคับประคอง (Supportive Care) เป็นหลัก ได้แก่

• พักผ่อนให้เพียงพอ หลีกเลี่ยงการออกกำลังกายหนักหรือการทำงานหนัก
• รับประทานอาหารย่อยง่าย คาร์โบไฮเดรตสูง และมีไขมันต่ำ เนื่องจากตับกำลังบวมและผลิตน้ำดีได้น้อยลง
• จิบน้ำสะอาดหรือสารน้ำเกลือแร่ (Oral Rehydration Salts - ORS) ทีละน้อยแต่บ่อยครั้ง เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำจากการอาเจียน
• หลีกเลี่ยงการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์โดยเด็ดขาดอย่างน้อย 6 เดือน

2. การรักษาไวรัสตับอักเสบบี (Hepatitis B)

• ระยะเฉียบพลัน: ส่วนใหญ่เน้นการรักษาตามอาการเช่นเดียวกับไวรัสตับอักเสบเอ ยกเว้นในกรณีที่มีภาวะตับอักเสบรุนแรงมาก แพทย์อาจพิจารณาให้ยาต้านไวรัส
• ระยะเรื้อรัง: เป้าหมายการรักษาคือยับยั้งการเพิ่มจำนวนของไวรัส เพื่อลดการอักเสบและชะลอการเกิดตับแข็งหรือมะเร็งตับ แพทย์จะจ่ายยาต้านไวรัสชนิดรับประทาน เช่น Tenofovir (TDF/TAF) หรือ Entecavir ซึ่งต้องรับประทานอย่างต่อเนื่องตามแพทย์สั่งอย่างเคร่งครัด

3. การรักษาไวรัสตับอักเสบซี (Hepatitis C)

ในปัจจุบัน วงการแพทย์มีความก้าวหน้าอย่างมากในการรักษาไวรัสตับอักเสบซี ด้วยกลุ่มยาต้านไวรัสออกฤทธิ์โดยตรง (Direct-Acting Antivirals - DAAs) เช่น ยาสูตรผสม Sofosbuvir / Velpatasvir ยานี้เป็นยารับประทานที่มีประสิทธิภาพสูงมาก สามารถรักษาโรคไวรัสตับอักเสบซีให้หายขาด (Sustained Virologic Response - SVR) ได้มากกว่า 95-98% โดยใช้เวลาทานยาเพียง 8-12 สัปดาห์ และมีผลข้างเคียงต่ำมาก

4. การเช็ดตัวลดไข้อย่างถูกวิธีสำหรับเด็กและผู้ป่วย (Tepid Sponge)

หากผู้ป่วยมีไข้ การลดไข้ด้วยวิธีทางกายภาพเป็นวิธีที่ปลอดภัยที่สุดต่อตับ โดยปฏิบัติ ดังนี้

1. ใช้น้ำอุ่นหรือน้ำอุณหภูมิห้อง (ห้ามใช้น้ำเย็นจัดหรือน้ำผสมแอลกอฮอล์เด็ดขาด)
2. ใช้ผ้าชุบน้ำบิดหมาด เช็ดซ้ำบริเวณซอกคอ รักแร้ ข้อพับ แผ่นหลัง และหน้าอก โดยเช็ดย้อนทิศทางการไหลเวียนของเลือดเข้าสู่หัวใจ
3. วางผ้าชุบน้ำพักไว้บริเวณข้อพับและซอกคอ เปลี่ยนผ้าบ่อยๆ ทำนานประมาณ 15-20 นาที

ข้อควรระวังสำคัญและสิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดเพื่อปกป้องตับ

ตับที่กำลังอักเสบจะมีความไวต่อสารเคมีและยาทุกชนิดอย่างมาก การได้รับสารที่เป็นพิษต่อตับอาจส่งผลให้เกิดภาวะตับวายเฉียบพลันและเสียชีวิตได้ ข้อควรระวังทางการแพทย์ที่สำคัญที่สุด ได้แก่

1. การใช้ยาพาราเซตามอล (Paracetamol) ที่ถูกต้องตามน้ำหนักตัว

ยาพาราเซตามอลถูกถูกย่อยและทำลายที่ตับ หากใช้เกินขนาดจะเกิดสารพิษ NAPQI ที่ทำลายเซลล์ตับโดยตรง

• ขนาดยาที่ปลอดภัยสำหรับเด็ก: คำนวณตามน้ำหนักตัวอย่างเคร่งครัด คือ 10 ถึง 15 มิลลิกรัม ต่อ น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ต่อ ครั้ง ทานห่างกันทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมง เมื่อมีไข้ (ห้ามทานเกิน 5 ครั้ง หรือเกิน 60 mg/kg ต่อวัน)
• ขนาดยาสำหรับผู้ใหญ่: ทานครั้งละ 500 มิลลิกรัม ไม่เกิน 1-2 เม็ดต่อครั้ง และรวมทั้งวันห้ามเกิน 2,000-3,000 มิลลิกรัม ในผู้ป่วยที่มีตับอักเสบ (คนปกติไม่เกิน 4,000 มิลลิกรัม)
• ห้ามใช้ยาพาราเซตามอลติดต่อกันเกิน 3-5 วัน โดยไม่ได้รับการประเมินจากแพทย์

2. ห้ามใช้ยาในกลุ่ม NSAIDs และ แอสไพริน (Aspirin)

ห้ามซื้อยากลุ่มแก้ปวดอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) เช่น ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen), กรดเมเฟนามิก (Mefenamic acid) หรือแอสไพริน มาทานเองโดยเด็ดขาด เนื่องจากเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะเลือดออกในกระเพาะอาหาร เลือดออกหยุดยาก และในเด็กอาจเสี่ยงต่อภาวะ Reye's Syndrome ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต

3. ห้ามทานสมุนไพร อาหารเสริม และยาต้มยาหม้อที่ไม่ผ่านการรับรอง

สมุนไพรหลายชนิด สารสกัดเข้มข้น ยาต้ม ยาหม้อ ยาลูกกลอน หรืออาหารเสริมลดน้ำหนัก มีสารที่เป็นพิษต่อตับ (Hepatotoxicity) และอาจมีการปนเปื้อนของโลหะหนัก ซึ่งจะยิ่งซ้ำเติมให้เซลล์ตับถูกทำลายรุนแรงขึ้น

4. ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะ (ยาฆ่าเชื้อ) รับประทานเอง

เนื่องจากตับอักเสบเกิดจากเชื้อไวรัส ยาปฏิชีวนะที่ใช้ฆ่าเชื้อแบคทีเรียจึงไม่มีผลในการรักษาโรค แต่กลับเพิ่มภาระให้ตับและไตในการขับยาออกจากร่างกาย

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว (Vaccines & Prevention)

การป้องกันตับอักเสบที่มีประสิทธิภาพที่สุดขึ้นอยู่กับการปรับพฤติกรรมและการฉีดวัคซีนป้องกัน ดังนี้

1. ตารางการฉีดวัคซีนป้องกันตับอักเสบ

• วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอ (HAV Vaccine): ฉีดได้ตั้งแต่อายุ 1 ปีขึ้นไป จำนวน 2 เข็ม โดยเข็มที่สองห่างจากเข็มแรก 6-12 เดือน ให้ผลในการป้องกันโรคนานกว่า 20 ปี ถึงตลอดชีวิต
• วัคซีนไวรัสตับอักเสบบี (HBV Vaccine): เป็นวัคซีนพื้นฐานที่เด็กไทยทุกคนต้องได้รับ โดยเริ่มฉีดเข็มแรกทันทีหลังคลอด (ภายใน 24 ชั่วโมง) และฉีดกระตุ้นตามตารางฉีดวัคซีนที่อายุ 1, 2, 4 และ 6 เดือน สำหรับผู้ใหญ่ที่ไม่เคยได้รับวัคซีนและไม่มีภูมิคุ้มกัน สามารถฉีดได้ครบชุด 3 เข็ม (ที่เดือน 0, 1 และ 6)
• ไวรัสตับอักเสบซี (HCV): ปัจจุบันยังไม่มีวัคซีนป้องกัน การป้องกันจึงต้องอาศัยการเลี่ยงการสัมผัสเลือด สารคัดหลั่ง และการไม่ใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน

2. สุขอนามัยและการปรับพฤติกรรม

• ยึดหลัก "กินร้อน ช้อนกลาง ล้างมือ" ล้างมือด้วยน้ำและสบู่ให้สะอาดก่อนรับประทานอาหารและหลังเข้าห้องน้ำทุกครั้ง เพื่อป้องกันไวรัสตับอักเสบเอ
• รับประทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่ ดื่มน้ำสะอาดหรือน้ำต้มสุก
• สวมถุงยางอนามัยทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์กับบุคคลที่ไม่ทราบสถานะการติดเชื้อ
• ห้ามใช้ของใช้ส่วนตัวที่อาจปนเปื้อนเลือดร่วมกับผู้อื่น เช่น แปรงฟัน มีดโกน กรรไกรตัดเล็บ เข็มเจาะหู หรือเข็มสักยันต์
• ตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบบีและซีอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง โดยเฉพาะหญิงตั้งครรภ์และผู้ที่มีความเสี่ยง

สรุปข้อควรปฏิบัติสำหรับผู้ป่วยและครอบครัว (Patient Actionable Checklist)