โควิดลงปอดมีอาการอย่างไร สัญญาณเตือนภัยหายใจลำบากที่ต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที

โควิดลงปอดคืออะไร และทำไมจึงเป็นภาวะวิกฤตที่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด

สถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 หรือ โควิด (COVID-19) แม้จะมีการพัฒนาของสายพันธุ์และการรักษาที่ดีขึ้นตามลำดับ แต่ภาวะแทรกซ้อนอย่างภาวะโควิดลงปอด (COVID-19 Pneumonia) ยังคงเป็นภัยคุกคามสุขภาพที่สำคัญ โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยง เช่น ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีโรคประจำตัวเรื้อรัง หญิงตั้งครรภ์ และเด็กเล็ก ภาวะนี้เกิดขึ้นเมื่อเชื้อไวรัสแพร่กระจายลงสู่ระบบทางเดินหายใจส่วนล่าง จนทำให้เนื้อปอดเกิดการอักเสบ บวม และมีการสะสมของของเหลวหรือหนองในถุงลมปอด ส่งผลให้กระบวนการแลกเปลี่ยนออกซิเจนในร่างกายบกพร่องอย่างรุนแรง หากไม่ได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างทันท่วงที อาจนำไปสู่ภาวะหายใจล้มเหลวและเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคเมื่อเชื้อไวรัสลุกลามเข้าสู่ปอด

การติดเชื้อเริ่มต้นจากการที่ไวรัสเข้าสู่ร่างกายผ่านทางจมูกหรือปาก และจับกับตัวรับบนเซลล์เยื่อบุทางเดินหายใจ เมื่อเชื้อโรคเพิ่มจำนวนมากขึ้น จะกระตุ้นให้ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายตอบสนองอย่างรุนแรง ซึ่งในทางการแพทย์เรียกว่า ภาวะพายุไซโตไokine (Cytokine Storm) ภาวะนี้ทำให้เกิดการอักเสบทั่วร่างกาย โดยเฉพาะในเนื้อปอด หลอดลมฝอย และถุงลม ทำให้ผนังหลอดเลือดฝอยในปอดรั่ว ของเหลวและเซลล์เม็ดเลือดขาวจึงรั่วซึมเข้าไปท่วมในถุงลม ส่งผลให้ปอดไม่สามารถนำออกซิเจนเข้าสู่กระแสเลือดได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผู้ป่วยจึงเริ่มมีอาการเหนื่อยหอบ ออกซิเจนในเลือดลดต่ำลง และอาจเกิดภาวะพังผืดในปอดตามมาในระยะยาวหากมีการอักเสบที่รุนแรง

อาการสำคัญและลำดับการดำเนินของโรคจากระยะเริ่มต้นสู่ระยะรุนแรง

การสังเกตอาการในแต่ละระยะมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการรักษา โดยทั่วไปผู้ป่วยโควิดลงปอดจะมีลำดับอาการดังนี้

• ระยะเริ่มต้น (วันแรกถึงวันที่สาม): มีอาการคล้ายไข้หวัดใหญ่ทั่วไป เช่น ไข้สูง ไอแห้ง เจ็บคอ ปวดเมื่อยตามตัว อ่อนเพลีย จมูกไม่ได้กลิ่น หรือลิ้นไม่รับรส
• ระยะลุกลาม (วันที่สี่ถึงวันที่เจ็ด): อาการไข้ไม่ลดลง อาการไอมีความรุนแรงมากขึ้น เริ่มมีเสมหะปนเลือด หายใจเร็วขึ้น และรู้สึกแน่นหน้าอก
• ระยะวิกฤต (วันที่เจ็ดเป็นต้นไป): หายใจลำบาก หายใจหอบเหนื่อย อ่อนเพลียมากจนไม่สามารถทำกิจวัตรประจำวันได้ ริมฝีปากหรือปลายนิ้วเริ่มมีสีคล้ำจากภาวะขาดออกซิเจน

สัญญาณเตือนอันตรายระดับวิกฤตที่ต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที (Red Flag Symptoms)

• หายใจลำบาก หายใจหอบถี่ หรือหายใจแรงจนซี่โครงบุ๋ม ท้องกระเพื่อม
• อัตราการหายใจเร็วกว่ายี่สิบครั้งต่อนาทีในผู้ใหญ่ หรือมีความผิดปกติในการหายใจอย่างเห็นได้ชัด
• ระดับออกซิเจนปลายนิ้วลดลงต่ำกว่าเกณฑ์ปกติ (ต่ำกว่าเก้าสิบห้าเปอร์เซ็นต์ หรือต่ำกว่าเก้าสิบเปอร์เซ็นต์ถือเป็นภาวะวิกฤตเร่งด่วน)
• มีอาการเจ็บแน่นหน้าอกตลอดเวลา หรือรู้สึกเหมือนหายใจไม่อิ่ม
• ซึมลง สับสน พูดไม่รู้เรื่อง หรือหมดสติ
• ริมฝีปาก เล็บมือ เล็บเท้าเปลี่ยนเป็นสีม่วงหรือสีคล้ำ (Cyanosis)

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์และการประเมินความรุนแรง

เมื่อผู้ป่วยมาพบแพทย์ด้วยอาการสงสัยว่าโควิดลงปอด แพทย์จะทำการตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียดเพื่อให้ได้ข้อมูลที่แม่นยำที่สุด ประกอบด้วย

การซักประวัติและตรวจร่างกาย: ประเมินประวัติการได้รับวัคซีน โรคประจำตัว และวัดสัญญาณชีพอย่างละเอียด รวมถึงการฟังเสียงปอดด้วยเครื่องตรวจฟัง

การตรวจหาเชื้อไวรัส: ใช้ชุดตรวจแอนติเจนด้วยวิธีแยงจมูก (ATK) หรือการตรวจระดับโมเลกุล (RT-PCR)

การวัดระดับออกซิเจนในเลือด: ใช้เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว (Pulse Oximeter) หรือการเจาะเลือดตรวจหาค่าก๊าซในเลือดแดง (ABG) เพื่อดูประสิทธิภาพการแลกเปลี่ยนก๊าซ

การถ่ายภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray) หรือเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT Scan): เพื่อประเมินลักษณะการอักเสบ ฝ้าขาว หรือความเสียหายของเนื้อปอด

การตรวจทางห้องปฏิบัติการเพิ่มเติม: ตรวจเลือดเพื่อดูเม็ดเลือดขาว ค่าการอักเสบ และการทำงานของอวัยวะภายในอื่นๆ

วิธีดูแลรักษาและการจัดการทางการแพทย์ที่ถูกต้องตามหลักวิชาการ

การรักษาโควิดลงปอดต้องดำเนินการภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้ specialist อย่างใกล้ชิด โดยมีแนวทางหลักดังนี้

การให้ยาต้านไวรัส: เช่น ยาฟาวิพิราเวียร์ เรมเดซิเวir หรือแพกซ์โลድ ตามความเหมาะสมของอาการและระยะเวลาที่ติดเชื้อ เพื่อยับยั้งการแบ่งตัวของไวรัส

การให้ยาต้านการอักเสบ: เช่น สเตียรอยด์ (Corticosteroids) เพื่อลดการตอบสนองของภูมิคุ้มกันที่รุนแรงเกินไปในปอด

การบำบัดด้วยออกซิเจน: เริ่มตั้งแต่การใช้น้ำเกลือทางจมูก หน้ากากออกซิเจน ไปจนถึงการใช้เครื่องช่วยหายใจในรายที่มีอาการรุนแรงมาก

การรักษาตามอาการ: เช่น การให้ยาลดไข้ ยาละลายเสมหะ และการให้น้ำเกลือทางหลอดเลือดดำเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ

สิ่งที่ห้ามทำและข้อควรระวังสำคัญในการดูแลผู้ป่วย

ความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตราย ผู้ดูแลควรหลีกเลี่ยงพฤติกรรมดังต่อไปนี้อย่างเด็ดขาด

• ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะ (ยาฆ่าเชื้อแบคทีเรีย) ทานเอง: เนื่องจากโควิดเกิดจากเชื้อไวรัส การใช้ยาปฏิชีวนะจึงไม่ช่วยรักษาโรคแต่อย่างใด และยังเพิ่มปัญหาเชื้อดื้อยาอีกด้วย
• ห้ามใช้ยาแอสไพรินในเด็กหรือวัยรุ่นที่มีไข้สูง: เพื่อป้องกันการเกิดกลุ่มอาการเรย์ยส์ซินโดรม (Reye syndrome) ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต
• ห้ามชะลอการไปโรงพยาบาล: หากพบสัญญาณอันตรายด้านการหายใจ การรอให้อาการดีขึ้นเองที่บ้านอาจทำให้เข้าสู่ภาวะช็อกหรือหายใจล้มเหลวเฉียบพลัน

การป้องกันการติดเชื้อและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันยังคงเป็นมาตรการที่ดีที่สุดในการลดความเสี่ยงของการเกิดโควิดลงปอด โดยมีแนวทางปฏิบัติที่แนะนำ ได้แก่

การรับวัคซีนป้องกันโควิดเข็มกระตุ้น: ช่วยลดความรุนแรงของโรคและการนอนโรงพยาบาลได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยง

การรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคล: ล้างมือบ่อยด้วยสบู่หรือเจลแอลกอฮอล์ สวมหน้ากากอนามัยในพื้นที่แออัด และหลีกเลี่ยงการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ

การดูแลสุขภาพกายให้แข็งแรง: รับประทานอาหารที่มีประโยชน์ครบห้าหมู่ นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ และออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกัน

สรุปแนวปฏิบัติสำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแล

ภาวะโควิดลงปอดเป็นภาวะที่ต้องการการดูแลรักษาอย่างรวดเร็วและถูกต้อง การสังเกตอาการเปลี่ยนแปลงทางระบบทางเดินหายใจและการวัดค่าออกซิเจนปลายนิ้วอย่างสม่ำเสมอเป็นกุญแจสำคัญในการช่วยชีวิต หากพบอาการผิดปกติหรือสัญญาณอันตรายดังที่กล่าวมาข้างต้น ควรรีบนำตัวส่งโรงพยาบาลทันทีเพื่อให้แพทย์ประเมินและให้การรักษาอย่างทันท่วงที