ติดโควิดต้องทำตัวอย่างไร: แนวทางกักตัวที่บ้านและการดูแลตัวเองไม่ให้ลงปอด

เข้าใจโรคโควิดและรับมืออย่างถูกวิธีเมื่อตรวจพบเชื้อ

โรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 หรือที่เรารู้จักกันในชื่อโควิด (COVID-19) เป็นโรคติดเชื้อทางระบบทางเดินหายใจที่เกิดจากไวรัสซ-โคฟ-2 (SARS-CoV-2) แม้ว่าในปัจจุบันความรุนแรงของโรคโดยรวมจะลดลงจากการมีภูมิคุ้มกันหมู่และการได้รับวัคซีน แต่โรคนี้ยังคงมีความสำคัญทางการแพทย์ เนื่องจากสามารถแพร่กระจายได้อย่างรวดเร็ว และยังคงมีความเสี่ยงที่จะเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบาง ได้แก่ ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง เช่น โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง โรคหัวใจ โรคเบาหวาน รวมถึงเด็กเล็กและทารก การมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับแนวทางการกักตัวที่บ้านและการดูแลตนเองเพื่อป้องกันไม่ให้เชื้อลุกลามลงสู่ปอด จึงเป็นสิ่งสำคัญสูงสุดที่จะช่วยให้ผู้ป่วยผ่านพ้นวิกฤตนี้ได้อย่างปลอดภัย

สาเหตุและกลไกการเกิดโรค: เชื้อไวรัสเข้าสู่ร่างกายอย่างไร

เชื้อไวรัสซ-โคฟ-2 (SARS-CoV-2) เป็นไวรัสที่มีการกลายพันธุ์อยู่เสมอ ช่องทางการติดต่อหลักคือการสูดดมละอองฝอย (Droplets) หรือละอองลอยขนาดเล็ก (Aerosols) ที่ปนเปื้อนเชื้อไวรัส ซึ่งออกมาจากผู้ติดเชื้อในขณะไอ จาม พูดคุย หรือหายใจออก รวมไปถึงการสัมผัสพื้นผิวที่มีเชื้อโรคปปเปื้อนแล้วนำมาสัมผัสบริเวณใบหน้า ตา จมูก หรือปาก

เมื่อเชื้อไวรัสเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจ มันจะใช้โปรตีนหนาม (Spike Protein) ที่อยู่บนผิวของตัวไวรัสเข้าจับกับตัวรับบนผิวเซลล์ของมนุษย์ที่มีชื่อว่าเอซีอีทู (ACE2 Receptors) ซึ่งพบได้มากบริเวณเยื่อบุโพรงจมูก คอหอย และเซลล์เนื้อเยื่อปอด เมื่อเข้าสู่เซลล์ได้แล้ว ไวรัสจะทำการจำลองตัวเองและทำลายเซลล์เจ้าบ้าน กระตุ้นให้เกิดกระบวนการอักเสบอย่างรุนแรงในร่างกาย หากระบบภูมิคุ้มกันไม่สามารถควบคุมเชื้อได้ในระยะแรก เชื้อจะเดินทางลงสู่ทางเดินหายใจส่วนล่าง ทำให้เกิดภาวะปอดอักเสบและภาวะหายใจล้มเหลวตามมา

อาการสำคัญและลำดับการดำเนินของโรค

การสังเกตอาการของตนเองในแต่ละระยะช่วยให้เราประเมินความรุนแรงของโรคและตัดสินใจรับการรักษาได้อย่างทันท่วงที โดยทั่วไปการดำเนินของโรคจะมีลำดับขั้นดังนี้

• ระยะเริ่มแรก (วันที่ 1 ถึง 3): มักมีอาการระคายคอ เจ็บคอ คัดจมูก น้ำมูกไหล ไอแห้งๆ อ่อนเพลีย ปวดเมื่อยตามตัว และอาจมีไข้ต่ำๆ ร่วมด้วย
• ระยะแสดงอาการเด่นชัด (วันที่ 4 ถึง 7): อาการไข้จะชัดเจนขึ้น อาการไออาจรุนแรงขึ้น มีเสมหะ บางรายสูญเสียการรับรสหรือการได้กลิ่น ปวดศีรษะ และรู้สึกเหนื่อยล้ามากกว่าปกติ
• ระยะฟื้นตัว (วันที่ 8 เป็นต้นไป): หากไม่มีภาวะแทรกซ้อน อาการไข้และอาการทางระบบทางเดินหายใจจะค่อยๆ ดีขึ้นตามลำดับ ร่างกายจะเริ่มฟื้นตัว แต่ความอ่อนเพลียอาจหลงเหลืออยู่ได้อีกระยะหนึ่ง

สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องพบแพทย์ทันที (Red Flag Symptoms)

การกักตัวที่บ้านจะปลอดภัยก็ต่อเมื่อไม่มีสัญญาณเตือนอันตราย หากผู้ป่วยมีอาการดังต่อไปนี้ ถือเป็นภาวะวิกฤตที่ต้องรีบนำส่งโรงพยาบาลหรือติดต่อสถานพยาบาลใกล้บ้านทันที:

• หายใจลำบาก หายใจหอบเหนื่อย หายใจเร็วผิดปกติ หรือหายใจจนซี่โครงบุ๋ม
• เจ็บแน่นหน้าอกตลอดเวลา หรือแน่นหน้าอกเวลารหายใจเข้าลึกๆ
• ระดับออกซิเจนในเลือดลดต่ำลง (วัดด้วยเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วได้น้อยกว่า 95 เปอร์เซ็นต์)
• ซึมลง สับสน ปลุกตื่นยาก หรือพูดจาไม่รู้เรื่อง
• ริมฝีปาก ปลายมือ หรือปลายเท้าเปลี่ยนเป็นสีเขียว (ภาวะขาดออกซิเจน Cyanosis)
• ไข้สูงเกิน 39องศาเซลเซียสต่อเนื่อง หรือไข้ไม่ลดลงเลยหลังจากทานยาลดไข้และเช็ดตัวแล้วเกิน 3 วัน
• รับประทานอาหารหรือดื่มน้ำไม่ได้เลย มีภาวะขาดน้ำ เช่น ปัสสาวะน้อยลงมาก ปากแห้ง วิงเวียนศีรษะเวลาลุกยืน

วิธีตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์

เมื่อสงสัยว่าติดเชื้อโควิด การตรวจวินิจฉัยที่ได้มาตรฐานทางการแพทย์ประกอบด้วย:

• การตรวจคัดกรองเบื้องต้น (Antigen Test Kit - ATK): เป็นการตรวจหาโปรตีนของไวรัสจากสารคัดหลั่งบริเวณโพรงจมูกหรือลำคอ มีความสะดวกรวดเร็ว แต่อาจให้ผลลบลวงได้หากตรวจในขณะที่ปริมาณไวรัสยังมีน้อย
• การตรวจยืนยันด้วยวิธีอาร์ทีพีซีอาร์ (RT-PCR): เป็นวิธีที่มีความแม่นยำสูงสุดในการตรวจหาสารพันธุกรรมของไวรัส
• การตรวจทางห้องปฏิบัติการเพิ่มเติมในโรงพยาบาล: เช่น การตรวจเลือดเพื่อดูเม็ดเลือดขาว ค่าการอักเสบ และการเอกซเรย์ปอด (Chest X-ray) เพื่อประเมินว่ามีภาวะปอดอักเสบหรือเชื้อลงปอดหรือไม่

วิธีดูแลรักษาที่บ้านอย่างถูกวิธีเพื่อป้องกันการลงปอด

สำหรับการรักษาตัวที่บ้าน (Home Isolation) ในผู้ป่วยกลุ่มอาการน้อยหรือไม่มีอาการ มีแนวทางการปฏิบัติตัวดังนี้:

• การพักผ่อนและการแยกตัว: แยกห้องนอนและห้องน้ำจากสมาชิกในครอบครัว สวมหน้ากากอนามัยตลอดเวลาหากต้องอยู่ใกล้ผู้อื่น และงดการเดินทางออกนอกเคหสถาน
• การรับประทานยาตามอาการ: ทานยาลดไข้พาราเซตามอล (Paracetamol) เมื่อมีไข้หรือปวดเมื่อย ดื่มน้ำอุ่นให้มากๆ และพักผ่อนให้เพียงพอ
• การติดตามอาการสำคัญ: วัดอุณหภูมิร่างกายและวัดระดับออกซิเจนปลายนิ้ว (Pulse Oximeter) วันละสองครั้ง เช้าและเย็น
• การรับประทานอาหาร: เน้นอาหารอ่อน ย่อยง่าย รสชาติไม่จัด และมีสารอาหารครบถ้วนเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกัน

สิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดและข้อควรระวังสำคัญ

เพื่อให้การรักษาปลอดภัยและป้องกันภาวะแทรก้อน ผู้ป่วยและผู้ดูแลควรหลีกเลี่ยงพฤติกรรมเสี่ยงเหล่านี้:

• ห้ามใช้ยาแอสไพริน (Aspirin) หรือไอบูโพรเฟน (Ibuprofen) ในการลดไข้โดยเด็ดขาด หากยังไม่ได้รับการวินิจฉัยที่แน่ชัด เนื่องจากอาจเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดเลือดออกในทางเดินอาหาร หรือส่งผลกระทบต่อการทำงานของไต โดยเฉพาะในกรณีที่อาจติดเชื้อไข้เลือดออกร่วมด้วย
• การคำนวณขนาดยาพาราเซตามอล: ต้องใช้ในขนาดที่เหมาะสมกับน้ำหนักตัว (สำหรับเด็ก ขนาดยาคือ 10 ถึง 15 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ทุก 4 ถึง 6 ชั่วโมงเมื่อมีอาการ) และห้ามทานเกินขนาดที่กำหนด
• ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะ (ยาฆ่าเชื้อแบคทีเรีย) มารับประทานเอง: เนื่องจากโควิดเป็นโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัส การใช้ยาปฏิชีวนะจึงไม่มีผลในการรักษาโรค และจะส่งผลให้เกิดเชื้อดื้อยาในอนาคต

วิธีป้องกันและการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว

การป้องกันการติดเชื้อและการแพร่กระจายของโรคยังคงเป็นมาตรการที่ดีที่สุด ประกอบด้วย:

• การฉีดวัคซีนป้องกันโควิดเข็มกระตุ้นตามคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุข เพื่อลดความรุนแรงของโรคและการนอนโรงพยาบาล
• การล้างมือบ่อยๆ ด้วยสบู่และน้ำสะอาด หรือเจลแอลกอฮอล์ความเข้มข้นไม่ต่ำกว่า 70 เปอร์เซ็นต์
• การสวมหน้ากากอนามัยในพื้นที่แออัด หรือเมื่ออยู่ในสถานที่ปิดที่มีการระบายอากาศไม่ดี
• การรักษาสุขภาพให้แข็งแรง รับประทานอาหารที่มีประโยชน์ ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันของร่างกาย

กล่องสรุปคำแนะนำสำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแล (Actionable Checklist)