ตรวจสุขภาพประจำปี คุณหมอแนะนำให้คัดกรองไวรัสตับอักเสบ ทำไมถึงสำคัญ และเมื่อไหร่ที่เราควรตรวจ

ตรวจสุขภาพประจำปี คุณหมอแนะนำให้คัดกรองไวรัสตับอักเสบ ทำไมถึงสำคัญ และเมื่อไหร่ที่เราควรตรวจ

เวลาคุณหมอนัดตรวจสุขภาพประจำปี สิ่งหนึ่งที่อาจทำให้หลายคนสงสัย หรือบางคนอาจไม่เคยได้รับคำแนะนำมาก่อน คือการตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบ ผมมักจะเจอคำถามบ่อยครั้งว่า 'ทำไมต้องตรวจ ทั้งๆ ที่ก็ไม่เคยมีอาการอะไรเลย?' หรือ 'มันสำคัญขนาดนั้นเลยหรือ?' วันนี้ ผมในฐานะแพทย์ผู้ดูแลสุขภาพ ขอชวนทุกท่านมาทำความเข้าใจว่าทำไมการคัดกรองไวรัสตับอักเสบจึงมีความสำคัญ และเมื่อไหร่ที่เราควรเข้ารับการตรวจ

ไวรัสตับอักเสบ ภัยเงียบที่ร้ายกาจ

ไวรัสตับอักเสบบีและซีเป็นสาเหตุสำคัญของโรคตับอักเสบเรื้อรัง ตับแข็ง และมะเร็งตับทั่วโลก ที่น่ากังวลคือผู้ป่วยส่วนใหญ่มักไม่มีอาการแสดงใดๆ ในระยะแรกเริ่มของการติดเชื้อ ทำให้หลายคนไม่ทราบว่าตนเองติดเชื้ออยู่ จนกระทั่งโรคดำเนินไปสู่ระยะที่ตับเสียหายมากแล้ว การตรวจคัดกรองจึงเป็นหัวใจสำคัญในการค้นหาผู้ติดเชื้อตั้งแต่เนิ่นๆ เพื่อให้ได้รับการรักษาและป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง

ความจำเป็นของการคัดกรองไวรัสตับอักเสบในประชากรกลุ่มเสี่ยง

การคัดกรองไม่ได้มีความจำเป็นสำหรับทุกคนเท่ากัน แต่มีความสำคัญอย่างยิ่งในกลุ่มประชากรที่มีความเสี่ยงสูง เนื่องจากโอกาสในการสัมผัสหรือได้รับเชื้อมีมากกว่าคนทั่วไป

• ผู้ที่มีประวัติคนในครอบครัวเป็นไวรัสตับอักเสบ: โดยเฉพาะไวรัสตับอักเสบบี ซึ่งสามารถถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกได้ หรือการใช้ชีวิตใกล้ชิดกันในครัวเรือน
• ผู้ที่เคยได้รับเลือดหรือผลิตภัณฑ์จากเลือดก่อนปี พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992): ก่อนที่จะมีการคัดกรองเลือดบริจาคอย่างเข้มงวด
• ผู้ที่ใช้สารเสพติดชนิดฉีดเข้าเส้น: การใช้เข็มฉีดยาร่วมกันเป็นช่องทางแพร่เชื้อหลัก
• ผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังที่ต้องฟอกไต: มีความเสี่ยงในการติดเชื้อจากการสัมผัสเลือดหรืออุปกรณ์ทางการแพทย์
• ผู้ติดเชื้อเอชไอวี (HIV): มักมีการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบร่วมด้วย และมีแนวโน้มที่จะเกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงกว่า
• บุคลากรทางการแพทย์หรือผู้ที่ต้องสัมผัสเลือดเป็นประจำ: มีความเสี่ยงจากการสัมผัสสารคัดหลั่งของผู้ป่วย
• ผู้ที่เกิดในพื้นที่ที่มีอุบัติการณ์การติดเชื้อสูง: เช่น บางภูมิภาคของเอเชียและแอฟริกา สำหรับไวรัสตับอักเสบบี

หลักเกณฑ์และข้อบ่งชี้ในการตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบบีและซี

คำแนะนำในการตรวจคัดกรองจะแตกต่างกันไปเล็กน้อยตามชนิดของไวรัส

การตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบบี (HBV)

• หญิงตั้งครรภ์ทุกราย: เพื่อป้องกันการถ่ายทอดเชื้อจากแม่สู่ลูก
• ผู้ที่มีประวัติคนในครอบครัวติดเชื้อ: โดยเฉพาะผู้ที่เกิดจากมารดาที่ติดเชื้อ
• ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ติดเชื้อ: หรือมีคู่นอนหลายคน
• ผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคตับที่หาสาเหตุไม่ได้: โดยเฉพาะเมื่อมีเอนไซม์ตับสูงผิดปกติ
• ผู้ที่มาจากพื้นที่ระบาดสูง: หรือมีบิดามารดาที่มาจากพื้นที่เหล่านั้น

การตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบซี (HCV)

ปัจจุบันนี้ มีแนวโน้มที่หลายประเทศรวมถึงประเทศไทยกำลังพิจารณาแนะนำให้ตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบซี ในผู้ใหญ่ทุกคนอย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต (Universal Screening) นอกจากนี้ยังมีกลุ่มเสี่ยงที่ควรตรวจเป็นประจำหรือเมื่อสงสัย:

• ผู้ที่เคยใช้สารเสพติดชนิดฉีดเข้าเส้น: ทั้งในอดีตและปัจจุบัน
• ผู้ที่เคยได้รับเลือดหรือปลูกถ่ายอวัยวะก่อนปี พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992):
• ผู้ป่วยฟอกไตเรื้อรัง:
• ผู้ติดเชื้อเอชไอวี:
• บุคลากรทางการแพทย์: ที่สัมผัสเข็มหรือของมีคมปนเปื้อนเลือด
• ผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคตับอักเสบที่หาสาเหตุไม่ได้:

การตีความผลเลือด HBsAg และ Anti-HBs เพื่อบ่งชี้สถานะการติดเชื้อหรือภูมิคุ้มกัน

เมื่อท่านเข้ารับการตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบบี ผลเลือดที่ออกมาอาจจะทำให้เกิดความสงสัยได้ การทำความเข้าใจองค์ประกอบหลักสองตัวจะช่วยให้เราทราบสถานะของร่างกายได้ดีขึ้น

HBsAg (Hepatitis B surface antigen)

• ผลเป็นบวก (Positive): หมายถึงกำลังมีการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีในปัจจุบัน อาจเป็นการติดเชื้อเฉียบพลัน หรือติดเชื้อเรื้อรัง ซึ่งจะต้องมีการตรวจเลือดอื่นๆ เพิ่มเติมเพื่อยืนยันและวางแผนการรักษา
• ผลเป็นลบ (Negative): หมายถึงไม่มีการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีในขณะนี้

Anti-HBs (Hepatitis B surface antibody)

• ผลเป็นบวก (Positive): หมายถึงร่างกายมีภูมิคุ้มกันต่อไวรัสตับอักเสบบีแล้ว อาจเกิดจากการเคยติดเชื้อและหายเป็นปกติ หรือจากการได้รับวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบบี
• ผลเป็นลบ (Negative): หมายถึงไม่มีภูมิคุ้มกันต่อไวรัสตับอักเสบบี

สรุปการตีความเบื้องต้น:

• HBsAg เป็นลบ และ Anti-HBs เป็นบวก: แสดงว่ามีภูมิคุ้มกันต่อไวรัสตับอักเสบบีแล้ว ไม่จำเป็นต้องรับวัคซีนอีก
• HBsAg เป็นลบ และ Anti-HBs เป็นลบ: แสดงว่ายังไม่มีภูมิคุ้มกันต่อไวรัสตับอักเสบบี ควรพิจารณารับวัคซีนเพื่อป้องกัน
• HBsAg เป็นบวก: ไม่ว่าจะ Anti-HBs เป็นบวกหรือลบก็ตาม แสดงว่ามีการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีอยู่ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินและวางแผนการรักษาต่อไป

แนวทางการคัดกรองไวรัสตับอักเสบซีในประเทศไทยและระดับสากล

ในอดีต การคัดกรองไวรัสตับอักเสบซีมักเน้นไปที่กลุ่มเสี่ยงเท่านั้น แต่ด้วยความก้าวหน้าทางการแพทย์ที่ทำให้เรามียาที่สามารถรักษาไวรัสตับอักเสบซีให้หายขาดได้ในอัตราที่สูงมาก แนวคิดเรื่องการคัดกรองจึงเปลี่ยนไป

• ในระดับสากล: องค์กรด้านสุขภาพหลายแห่ง เช่น Centers for Disease Control and Prevention (CDC) ในสหรัฐอเมริกา และองค์การอนามัยโลก (WHO) ได้ออกคำแนะนำให้ทำการคัดกรองไวรัสตับอักเสบซีในผู้ใหญ่ทุกคนอย่างน้อยหนึ่งครั้งตลอดช่วงชีวิต ไม่ว่าจะมีปัจจัยเสี่ยงหรือไม่ก็ตาม เพื่อให้สามารถค้นหาผู้ติดเชื้อและนำไปสู่การรักษาได้เร็วที่สุด และยุติการแพร่ระบาดของโรค
• ในประเทศไทย: กระทรวงสาธารณสุขและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกำลังผลักดันแนวทางการคัดกรองไวรัสตับอักเสบซีในประชากรกลุ่มเสี่ยงอย่างต่อเนื่อง และเริ่มมีการพิจารณาแนวทางการคัดกรองในผู้ใหญ่ทุกคนเช่นเดียวกับแนวทางสากล เพื่อให้ทุกคนมีโอกาสเข้าถึงการตรวจและรักษา ซึ่งจะนำไปสู่การลดภาระโรคและภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงในระยะยาว

สรุป

การตรวจสุขภาพประจำปีไม่ใช่แค่การตรวจเช็กร่างกายทั่วไป แต่ยังเป็นโอกาสสำคัญที่เราจะได้ค้นหา 'ภัยเงียบ' อย่างไวรัสตับอักเสบ การตัดสินใจเข้ารับการคัดกรองไวรัสตับอักเสบเมื่อคุณหมอแนะนำ ไม่ใช่เพียงเพื่อตัวท่านเอง แต่ยังเป็นการดูแลสุขภาพของคนที่ท่านรัก และเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างสังคมที่ปลอดโรคนี้ไปด้วยกัน หากท่านมีข้อสงสัยเพิ่มเติม อย่าลังเลที่จะปรึกษาแพทย์ประจำตัวของท่าน