ไขข้อสงสัย: ทำไมหมอต้องสั่งเอกซเรย์เวลาปวดเข่า และเราดูระดับความเสื่อมจากภาพถ่ายได้อย่างไร

ทำไมต้องเอกซเรย์ในเมื่อแค่เดินก็ปวดแล้ว

หลายครั้งที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาหมอด้วยอาการปวดเข่า พร้อมกับตั้งคำถามว่า จำเป็นต้องเสียเวลาไปเอกซเรย์ด้วยหรือ ในเมื่ออาการปวดมันชัดเจนอยู่แล้ว ความจริงคืออาการปวดอาจเกิดจากหลายสาเหตุ แต่การวิเคราะห์ภาพถ่ายทางรังสีเอกซเรย์เปรียบเสมือนการส่องกระจกดูโครงสร้างภายในที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า เพื่อแยกให้ออกว่าความปวดนั้นมาจากกระดูกเสื่อม หรือมาจากเส้นเอ็นอักเสบกันแน่

การวิเคราะห์ภาพถ่ายทางรังสีเอกซเรย์ บอกอะไรเราได้บ้าง

เมื่อเราฉายรังสีเอกซเรย์เข่า หมอไม่ได้มองแค่กระดูกขาวๆ เท่านั้น แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดคือช่องว่างระหว่างข้อกระดูกทั้งสองชิ้น ปกติแล้วจะมีกระดูกอ่อนทำหน้าที่เป็นตัวรองรับน้ำหนัก ทำให้เราเห็นช่องว่างระหว่างกระดูกชัดเจน แต่ถ้าวันใดที่ช่องว่างนี้เริ่มแคบลง นั่นคือสัญญาณเตือนภัยสำคัญว่ากระดูกอ่อนกำลังบางลงหรือสึกกร่อนไปตามกาลเวลา

สัญญาณเตือนจากภาพเอกซเรย์ที่บ่งบอกว่าเข่าเริ่มเสื่อม

หมอจะพิจารณาการเปลี่ยนแปลงในภาพถ่ายโดยแบ่งเป็นจุดสังเกตหลัก ดังนี้

• ช่องว่างระหว่างกระดูกข้อเข่าแคบลงกว่าปกติ หรือหายไปจนกระดูกชิดกัน
• กระดูกงอกหรือกระดูกขยายตัวผิดรูปบริเวณขอบข้อ ซึ่งเป็นกลไกธรรมชาติของร่างกายที่พยายามเพิ่มพื้นที่รับน้ำหนักหลังจากกระดูกอ่อนเสียไป
• ความหนาแน่นของกระดูกที่เปลี่ยนไป บริเวณใต้กระดูกอ่อนจะมีลักษณะขาวเข้มขึ้น ซึ่งแสดงถึงการตอบสนองต่อแรงกดที่ผิดปกติ

ระดับความเสื่อมของข้อเข่าแบ่งได้กี่ระยะ

ในการประเมินด้วยการวิเคราะห์ภาพถ่ายทางรังสีเอกซเรย์ หมอจะอ้างอิงเกณฑ์มาตรฐานเพื่อดูว่าคนไข้อยู่ในระดับไหน เพื่อวางแผนการรักษาที่เหมาะสม

ระยะเริ่มต้น: เริ่มมีอาการปวดเล็กน้อย

ในภาพเอกซเรย์จะเริ่มเห็นช่องว่างแคบลงเล็กน้อย แต่กระดูกยังไม่มีรูปร่างผิดปกติชัดเจน ในช่วงนี้การปรับพฤติกรรมและการทำกายภาพบำบัดมักได้ผลดี

ระยะปานกลาง: กระดูกเริ่มเปลี่ยนรูป

ช่องว่างเริ่มแคบลงอย่างเห็นได้ชัดและเริ่มมีกระดูกงอกเล็กน้อย คนไข้มักจะเริ่มมีอาการปวดชัดเจนเวลาเดินนานๆ หรือขึ้นลงบันได

ระยะรุนแรง: กระดูกเสียดสีกันโดยตรง

ช่องว่างระหว่างข้อหายไปเกือบหมด กระดูกชิดกันมากจนแทบไม่มีกระดูกอ่อนเหลืออยู่ ระยะนี้คนไข้มักจะมีอาการปวดตลอดเวลา แม้กระทั่งในตอนที่ไม่ได้ขยับร่างกาย และอาจต้องพิจารณาทางเลือกในการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม

ข้อจำกัดที่ควรทราบเมื่อตรวจด้วยรังสีเอกซเรย์

แม้การวิเคราะห์ภาพถ่ายทางรังสีเอกซเรย์จะเป็นเครื่องมือหลักที่หมอทั่วโลกใช้ แต่ก็ยังมีข้อจำกัด คือภาพนี้จะเห็นเฉพาะกระดูกเท่านั้น ส่วนอาการปวดที่เกิดจากหมอนรองกระดูกฉีกขาด หรือเส้นเอ็นอักเสบ เอกซเรย์อาจแสดงผลให้เห็นได้ไม่ชัดเจน หากหมอตรวจพบว่าอาการปวดไม่สัมพันธ์กับระดับความเสื่อมที่เห็นในภาพ อาจจำเป็นต้องมีการตรวจเพิ่มเติมด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าหรือ MRI เพื่อความแม่นยำในการรักษา