เมื่อภูมิคุ้มกันพัง เชื้อโรคเจ้าถิ่นที่เคยเป็นมิตรจึงกลายเป็นภัยเงียบ

เวลาที่นั่งคุยกับคนไข้ในห้องตรวจ หลายคนมักจะกังวลเรื่องเชื้อโรคแปลกปลอมจากข้างนอก ไม่ว่าจะเป็นไวรัสตัวใหม่ในข่าว หรือแบคทีเรียจากอาหารข้างทาง แต่ในความเป็นจริงแล้ว ในร่างกายของเราทุกคนมีจุลินทรีย์อาศัยอยู่ร่วมกันนับล้านตัว เปรียบเสมือนชาวบ้านเจ้าถิ่นที่อยู่ร่วมกันมานานจนคุ้นเคย ต่างคนต่างอยู่และคอยช่วยเหลือกันในบางเรื่อง

แต่ปัญหามักจะเกิดขึ้นเมื่อร่างกายของเราเกิดภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องที่ส่งผลต่อความสมดุลนี้ ทำให้เจ้าบ้านที่เคยสงบเสงี่ยมเจียมตัว กลับกลายร่างเป็นผู้บุกรุกที่เล่นงานเราเสียเอง วันนี้หมอเลยอยากชวนมาทำความเข้าใจเรื่องนี้กันแบบง่ายๆ ว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไรและเราจะรับมือกับมันอย่างไรดี

เกราะป้องกันร่างกายอ่อนแอลงได้อย่างไร และทำไมเชื้อประจำถิ่นถึงฉวยโอกาส

ปกติแล้ว ระบบภูมิคุ้มกันของเราทำหน้าที่เหมือนทหารยามคอยตรวจตราความเรียบร้อย ไม่ให้จุลินทรีย์ประจำถิ่น (Normal Flora) อย่างแบคทีเรียหรือเชื้อราตามผิวหนังและลำไส้ เจริญเติบโตมากจนเกินงาม หรือหลุดรอดเข้าไปในกระแสเลือดและอวัยวะส่วนอื่นๆ

แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่ระบบภูมิคุ้มกันเกิดความบกพร่อง ไม่ว่าจะเป็นจากโรคประจำตัว การใช้ยาบางชนิด หรือภาวะความเครียดสะสม ทหารยามเหล่านี้ก็จะจำนวนลดลงหรือไม่สามารถทำงานได้เต็มที่ ผลลัพธ์ก็คือ เชื้อโรคที่เคยอาศัยอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข เริ่มได้ใจ เบ่งบานจำนวนมากขึ้น และเริ่มสร้างปัญหาให้กับร่างกายของเราอย่างคาดไม่ถึง

สัญญาณเตือนจากร่างกาย เมื่อเชื้อประจำถิ่นเริ่มออกลาย

เวลาที่ภูมิคุ้มกันเริ่มตก อาการที่แสดงออกมามักจะไม่รุนแรงในตอนแรก แต่จะเรื้อรังและหายยาก จุดสังเกตที่หมออยากให้สังเกตตัวเองมีดังนี้

• ผิวหนังอักเสบเรื้อรัง: เชื้อราหรือแบคทีเรียบนผิวหนังที่เคยควบคุมได้ กลับกำเริบกลายเป็นผื่นคัน ตุ่มหนอง หรือเชื้อราที่เล็บและซอกพับที่รักษาเท่าไหร่ก็ไม่หายขาด
• แผลในปากหรือทางเดินอาหาร: เชื้อราแคนดิด้าที่ปกติอยู่ในช่องปากเริ่มลุกลามจนเป็นฝ้าขาวเจ็บคอ กลืนลำบาก
• อาการติดเชื้อซ้ำซาก: เป็นไซนัสอักเสบ ท้องเสีย หรือทางเดินปัสสาวะอักเสบ่อยครั้ง โดยใช้ยาปฏิชีวนะแล้วดีขึ้นชั่วคราวแล้วก็กลับมาเป็นอีก

ใครบ้างที่ต้องระวังเป็นพิเศษกับปัญหานี้

ภาวะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคน แต่จะมีกลุ่มเสี่ยงที่ระบบภูมิคุ้มกันทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ เช่น ผู้ป่วยโรคเรื้อรังบางชนิด ผู้ที่ต้องทานยากดภูมิคุ้มกันเป็นเวลานาน ผู้สูงอายุที่ร่างกายเสื่อมถอยตามวัย รวมถึงผู้ที่มีความเครียดสะสมและพักผ่อนน้อยติดต่อกันนานๆ ซึ่งกลุ่มเหล่านี้มักจะพบว่าภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องที่ส่งผลต่อการติดเชื้อเหล่านี้เกิดขึ้นได้ง่ายกว่าคนทั่วไป

วิธีดูแลตัวเองและการป้องกันไม่ให้เชื้อเจ้าถิ่นเล่นงาน

ข่าวดีคือเราสามารถลดความเสี่ยงเหล่านี้ได้ด้วยการดูแลสุขภาพพื้นฐานให้แข็งแรงอยู่เสมอ หมอแนะนำแนวทางปฏิบัติง่ายๆ ดังนี้ครับ

• นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ: เพราะช่วงเวลาที่เรานอนหลับคือเวลาที่ร่างกายซ่อมแซมระบบภูมิคุ้มกัน
• ทานอาหารให้ครบ 5 หมู่: เน้นผักผลไม้ที่มีวิตามินและสารต้านอนุมูลอิสระ เพื่อเสริมสร้างเกราะป้องกันให้เม็ดเลือดขาว
• หลีกเลี่ยงการใช้ยาปฏิชีวนะพร่ำเพรื่อ: การกินยาฆ่าเชื้อเองบ่อยๆ จะไปทำลายจุลินทรีย์ดีตัวอื่น ทำให้เชื้อโรคที่ดื้อยาฉวยโอกาสเติบโตแทน
• จัดการความเครียด: ความเครียดเรื้อรังส่งผลโดยตรงต่อการทำงานของฮอร์โมนและภูมิคุ้มกันในร่างกาย

สุดท้ายนี้ ร่างกายของเรามีความมหัศจรรย์ในการปรับสมดุล แต่ถ้าเรารู้สึกว่าสุขภาพเริ่มส่งสัญญาณแปลกๆ เป็นๆ หายๆ อย่าปล่อยทิ้งไว้เรื้อรัง การมาพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุที่แท้จริง จะช่วยให้เราดูแลตัวเองได้อย่างตรงจุดและปลอดภัยที่สุดครับ