เจาะลึกเรื่องการเพาะเชื้อจากปัสสาวะ: เมื่อไหร่ที่หมอต้องสั่งตรวจ?

ทำไมหมอถึงไม่สั่งเพาะเชื้อปัสสาวะให้ทุกคนที่มาหาด้วยอาการกระเพาะปัสสาวะอักเสบ

เวลาคนไข้เดินเข้ามาในคลินิกด้วยอาการแสบขัดเวลาปัสสาวะ หลายคนมักถามว่าทำไมหมอไม่ส่งตรวจปัสสาวะหรือเพาะเชื้อทุกครั้ง ความจริงคือโรคกระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบไม่มีภาวะแทรกซ้อนนั้น แพทย์มักจะวินิจฉัยจากการซักประวัติและตรวจปัสสาวะเบื้องต้น หากอาการชัดเจน หมอสามารถเลือกใช้ยาปฏิชีวนะมาตรฐานได้เลย แต่ในบางกรณีการเพาะเชื้อกลายเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อให้มั่นใจว่าเรากำลังเลือกยาได้ตรงจุดที่สุด

ข้อบ่งชี้ในการเพาะเชื้อจากปัสสาวะที่หมอต้องพิจารณา

การเพาะเชื้อจากปัสสาวะไม่ใช่การตรวจรูทีนสำหรับทุกคน แต่เราจะทำก็ต่อเมื่อเข้าเงื่อนไขทางการแพทย์บางประการ เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่แม่นยำในการรักษา โดยมีข้อบ่งชี้หลักดังนี้

• อาการบ่งชี้ถึงการติดเชื้อในไต: หากคนไข้มีไข้สูง หนาวสั่น หรือปวดหลังรุนแรง ร่วมกับอาการปัสสาวะผิดปกติ หมอจำเป็นต้องส่งเพาะเชื้อเพื่อดูว่าเชื้อตัวไหนที่กำลังทำร้ายไตอยู่
• อาการไม่ดีขึ้นหลังได้รับยา: ในกรณีที่กินยาฆ่าเชื้อไปแล้ว 2-3 วัน แต่อาการยังไม่ทุเลา หรือกลับแย่ลง อาจเป็นเพราะเชื้อดื้อยา หรือเป็นเชื้อตัวที่ยามาตรฐานกำจัดไม่ได้
• คนไข้กลุ่มเสี่ยงที่ต้องระวังเป็นพิเศษ: เช่น หญิงตั้งครรภ์ ผู้ป่วยเบาหวาน หรือผู้ที่มีความผิดปกติทางกายวิภาคของระบบทางเดินปัสสาวะ
• ผู้ที่มีการติดเชื้อซ้ำซาก: หากเพิ่งหายจากอาการกระเพาะปัสสาวะอักเสบ แต่ไม่นานก็กลับมาเป็นอีก หมอจำเป็นต้องทราบชนิดของเชื้อที่แน่ชัดเพื่อป้องกันภาวะเชื้อดื้อยาในระยะยาว

กระบวนการเก็บปัสสาวะส่งตรวจอย่างไรให้ได้ผลแม่นยำที่สุด

การเพาะเชื้อจะเชื่อถือได้ก็ต่อเมื่อตัวอย่างปัสสาวะสะอาดที่สุด เพราะหากปัสสาวะปนเปื้อนเชื้อจากผิวหนังหรือบริเวณอวัยวะเพศภายนอก ผลการตรวจจะอ่านค่าได้ยากและทำให้หมอเลือกยาผิดตัวได้

วิธีเตรียมตัวและขั้นตอนการเก็บปัสสาวะที่ถูกต้อง

• ล้างมือและทำความสะอาดบริเวณอวัยวะเพศด้วยน้ำสะอาดให้เรียบร้อย
• ควรเก็บปัสสาวะช่วงเช้าหลังตื่นนอน เพราะมีความเข้มข้นของเชื้อสูงที่สุด
• ใช้เทคนิคการเก็บปัสสาวะช่วงกลาง (Mid-stream urine) คือปล่อยปัสสาวะช่วงแรกทิ้งไปก่อน แล้วค่อยเก็บปัสสาวะช่วงกลางลงในกระป๋องที่ฆ่าเชื้อแล้ว
• ปิดฝาให้แน่นและส่งห้องปฏิบัติการโดยเร็วที่สุด หากทิ้งไว้นานเชื้ออาจแบ่งตัวจนผลคลาดเคลื่อนได้

ความเข้าใจผิดเรื่องเชื้อดื้อยากับการเพาะเชื้อ

หลายคนกังวลเรื่องเชื้อดื้อยา การเพาะเชื้อจากปัสสาวะคือวิธีที่ดีที่สุดที่หมอจะทราบได้ว่า เชื้อที่ก่อโรคในตัวคนไข้นั้นตอบสนองต่อยาตัวไหนบ้าง ผลที่ออกมาจะบอกว่ายาปฏิชีวนะชนิดใดที่ฆ่าเชื้อได้ และชนิดใดที่เชื้อมีอาการดื้อยาไปแล้ว ทำให้หมอสามารถปรับเปลี่ยนแผนการรักษาได้อย่างตรงจุด ไม่ต้องสุ่มให้ยาหลายตัวจนเสี่ยงต่อการเกิดเชื้อดื้อยาเพิ่มขึ้นในอนาคต