เจาะลึกเรื่องการส่งตรวจปัสสาวะ เมื่อไหร่ที่ต้องเพาะเชื้อกันแน่?

ทำไมหมอถึงไม่ส่งเพาะเชื้อปัสสาวะให้คนไข้ทุกคน?

หลายครั้งที่คนไข้เดินเข้ามาด้วยอาการแสบขัดเวลาปัสสาวะ แล้วเกิดคำถามว่าทำไมหมอถึงไม่สั่งเพาะเชื้อจากปัสสาวะไปเลย จะได้รู้ไปเลยว่าติดเชื้อตัวไหนและใช้ยาอะไรจัดการได้ตรงจุดที่สุด จริงๆ แล้วการเพาะเชื้อไม่ได้จำเป็นสำหรับทุกคนเสมอไป และในทางการแพทย์เรามีเกณฑ์การตัดสินใจเพื่อให้การรักษาได้ผลดีที่สุดโดยไม่ใช้ยาปฏิชีวนะพร่ำเพรื่อ

ใครบ้างที่เข้าข่ายต้องส่งตรวจเพาะเชื้อปัสสาวะ?

การเพาะเชื้อจากปัสสาวะคือการนำปัสสาวะไปเลี้ยงในห้องปฏิบัติการเพื่อดูว่ามีเชื้อแบคทีเรียชนิดไหนเติบโตขึ้นมาบ้าง ซึ่งหมอจะพิจารณาทำในกรณีที่เข้าเงื่อนไขดังต่อไปนี้

• คนไข้มีอาการติดเชื้อในทางเดินปัสสาวะส่วนบน หรือมีอาการกรวยไตอักเสบ เช่น ไข้สูง หนาวสั่น หรือปวดหลังรุนแรง
• อาการติดเชื้อที่เกิดขึ้นซ้ำซาก ทั้งที่เพิ่งรักษาไปไม่นาน
• คนไข้ที่รักษาอาการปัสสาวะอักเสบเบื้องต้นด้วยยาปฏิชีวนะมาตรฐานแล้วแต่อาการไม่ดีขึ้น หรือยังไม่หายภายในเวลาที่ควรจะเป็น
• กลุ่มคนไข้ที่มีความเสี่ยงสูง เช่น ผู้ป่วยเบาหวาน หญิงตั้งครรภ์ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวที่ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันทำงานผิดปกติ
• คนไข้ที่ต้องใส่สายสวนปัสสาวะคาไว้ในร่างกาย

แล้วถ้าอาการไม่เข้าข่าย ต้องตรวจอย่างไร?

สำหรับคนไข้ส่วนใหญ่ที่มีอาการกระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบปกติทั่วไป หมอมักจะเริ่มจากการตรวจปัสสาวะเบื้องต้นด้วยการดูด้วยตาเปล่า ร่วมกับการใช้แผ่นทดสอบสารเคมีหรือการส่องกล้องจุลทรรศน์ ซึ่งวิธีนี้ให้ผลรวดเร็วและเพียงพอต่อการวินิจฉัยเพื่อเริ่มต้นให้ยาปฏิชีวนะได้ทันที การเพาะเชื้อนั้นใช้เวลารอคอยประมาณ 2-3 วัน ดังนั้นในกรณีที่ไม่ซับซ้อน เราไม่จำเป็นต้องรอผลเพาะเชื้อเพื่อเริ่มการรักษา

การเตรียมตัวให้พร้อมก่อนเก็บปัสสาวะส่งตรวจ

เมื่อหมอพิจารณาแล้วว่าจำเป็นต้องตรวจ หากเก็บตัวอย่างผิดพลาด ผลที่ได้อาจจะคลาดเคลื่อนหรือมีเชื้อจากผิวหนังปนเปื้อนเข้าไป ทำให้การตีความผลผิดไปได้ สิ่งสำคัญที่สุดคือการเก็บปัสสาวะกลางสาย (Mid-stream urine) โดยต้องทำความสะอาดอวัยวะเพศให้เรียบร้อยก่อน แล้วปัสสาวะทิ้งไปในช่วงแรก แล้วค่อยเก็บเฉพาะช่วงกลางไว้ในภาชนะที่ปราศจากเชื้อ

ผลการเพาะเชื้อบอกอะไรเราได้บ้าง?

นอกจากจะบอกชื่อสายพันธุ์ของแบคทีเรียแล้ว ประโยชน์ที่สำคัญที่สุดคือรายงานความไวต่อยา (Antibiogram) ซึ่งจะบอกว่าเชื้อตัวที่พบนั้นแพ้ยาชนิดไหนบ้าง เพื่อให้หมอเลือกใช้ยาได้อย่างแม่นยำที่สุด หากผลออกมาว่าเชื้อดื้อยาหลายขนาน หมอก็จะพิจารณาเปลี่ยนไปใช้ยาที่มีประสิทธิภาพสูงขึ้นหรือปรับแผนการรักษาให้เหมาะสมกับสถานการณ์ของคนไข้แต่ละราย