เวลาตัวร้อนจี๋ สมองคิดอะไรอยู่: ทำความเข้าใจผลกระทบของไข้ต่อระบบประสาทส่วนกลาง

เวลาที่เราไม่สบายแล้วตัวร้อนปảng หลายคนคงเคยสังเกตตัวเองว่านอกจากจะเพลียแล้ว สมองยังตื้อ คิดอะไรไม่ออก มึนงง หรือบางทีก็ฝันร้ายนอนไม่หลับเอาเสียเลย อาการเหล่านี้ไม่ได้คิดไปเองเด็ดขาด เพราะเวลาที่ร่างกายมีอุณหภูมิสูงขึ้น ระบบประสาทส่วนกลางของเราไม่ว่าจะเป็นสมองหรือไขสันหลัง ต่างก็ได้รับผลกระทบโดยตรงจากความร้อนที่พุ่งสูงขึ้นนี้

เมื่อความร้อนพุ่งสูง สมองและระบบประสาทต้องเจออะไรบ้าง?

ไข้ไม่ใช่โรค แต่เป็นกลไกการต่อสู้ของร่างกายที่พยายามฆ่าเชื้อโรคด้วยการปรับอุณหภูมิให้สูงขึ้น แต่เมื่อความร้อนในร่างกายเพิ่มสูงเกินกว่าปกติ สมองซึ่งเป็นศูนย์กลางควบคุมทุกอย่างในร่างกายต้องทำงานหนักขึ้นอย่างเลี่ยงไม่ได้ โปรตีนบางชนิดในเซลล์สมองอาจทำงานได้ไม่เต็มที่ และกระบวนการส่งสัญญาณประสาทก็อาจจะรวนไปหมด ทำให้เรารู้สึกอ่อนเพลีย สมองไม่แล่น หรือเบลอไปชั่วขณะ

อาการมึนหัว สมองตื้อ และความรู้สึกเบลอเวลาป่วยหนัก

เวลาไข้ขึ้นสูง เลือดจะไปเลี้ยงส่วนต่างๆ ของร่างกายเพื่อระบายความร้อน รวมถึงมีสารอักเสบที่ร่างกายหลั่งออกมาสู้กับเชื้อโรค วิ่งพล่านไปทั่วกระแสเลือด สสารเหล่านี้เมื่อเดินทางขึ้นไปถึงสมอง จะไปรบกวนการทำงานของสารสื่อประสาท ทำให้เราเกิดอาการปวดหัวตุๆ รู้สึกเพลีย สมองล้า คิดช้ากว่าปกติ หรือบางคนอาจจะมีอาการซึมลงอย่างเห็นได้ชัด ซึ่งเป็นวิธีที่สมองส่งสัญญาณเตือนว่าตอนนี้พลังงานถูกใช้ไปกับการสู้โรคจนหมดแล้ว ต้องการการพักผ่อนอย่างเร่งด่วน

ภาวะชักจากไข้สูงในเด็ก เรื่องใกล้ตัวที่พ่อแม่ต้องระวัง

ในเด็กเล็กอายุระหว่าง 6 เดือนถึง 5 ปี ระบบประสาทส่วนกลางยังพัฒนาไม่เต็มที่ ทำให้ไวต่ออุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เมื่อไหร่ก็ตามที่ไข้ขึ้นสูงปรี๊ดแบบฉับพลัน สมองน้อยๆ ของลูกอาจจะเกิดการช็อตชั่วคราว จนกลายเป็นอาการชักจากไข้สูง (Febrile Seizure) ที่ทำให้เด็กตาค้าง ตัวเกร็ง ซึ่งแม้ว่าส่วนใหญ่จะหายเองได้และไม่ทิ้งความเสียหายถาวร แต่ก็สร้างความตกใจให้คนเป็นพ่อเป็นแม่ไม่น้อย การรีบเช็ดตัวและลดไข้ให้เร็วที่สุดจึงเป็นหัวใจสำคัญ

ความเชื่อมโยงระหว่างไข้สูงกับอาการเพ้อและนอนไม่หลับ

เคยสังเกตไหมว่าเวลาตัวร้อนมากๆ เรามักจะนอนไม่หลับ กระสับกระส่าย หรือบางคนถึงขั้นนอนละเมอเพ้อฝันแปลกๆ นั่นเป็นเพราะอุณหภูมิที่สูงขึ้นไปกระตุ้นการทำงานของสมองส่วนที่ควบคุมอารมณ์และการนอนหลับให้รวนไปหมด วงจรการนอนหลับปกติถูกขัดขวาง ทำให้สมองอยู่ในภาวะตื่นตัวตลอดเวลาแม้ร่างกายจะเหนื่อยล้าเต็มทีแล้วก็ตาม

เช็ดตัวและกินยาลดไข้ให้ถูกวิธี เพื่อปกป้องสมองจากความร้อน

การปล่อยให้ไข้สูงนานเกินไปไม่เป็นผลดีต่อสมองแน่นอน วิธีที่ดีที่สุดคือการช่วยร่างกายระบายความร้อนโดยเร็ว เริ่มจากการดื่มน้ำมากๆ เพื่อให้เลือดไหลเวียนได้ดี กินยาลดไข้ตามขนาดที่เหมาะสม และหมั่นเช็ดตัวด้วยน้ำอุ่นเพื่อดึงความร้อนออกจากผิวหนัง การทำแบบนี้จะช่วยลดภาระความร้อนที่ต้องเผชิญในระบบประสาทส่วนกลางลงได้มาก

อาการแบบไหนที่เตือนว่าสมองกำลังอันตราย รีบไปหาหมอด่วน

แม้ไข้ธรรมดาจะทำให้เพลียได้ แต่ถ้ามีอาการเหล่านี้ร่วมด้วยแปลว่าระบบประสาทส่วนกลางกำลังเผชิญภาวะวิกฤตที่ต้องได้รับการดูแลจากแพทย์ทันที:

• ซึมมากปลุกไม่ค่อยตื่น หรือสับสนพูดไม่รู้เรื่อง
• มีอาการชักเกร็ง ไม่ว่าจะนานแค่ไหนก็ตาม
• ปวดหัวรุนแรงมากจนทนไม่ไหว ร่วมกับอาการคอแข็ง ก้มคอไม่ได้
• อาพุ่ง อาเจียนรุนแรงตลอดเวลา
• มีผื่นขึ้นตามตัวร่วมกับไข้สูงและซึมลง

การดูแลตัวเองตั้งแต่เริ่มมีไข้ต่ำๆ และคอยสังเกตความผิดปกติทางสมองอยู่เสมอ จะช่วยให้เราก้าวผ่านช่วงเวลาที่เจ็บป่วยไปได้อย่างปลอดภัยโดยไม่ทิ้งผลกระทบระยะยาวไว้ที่สมอง