ก่อนฉีดวัคซีนต้องรู้: ใครฉีดได้ ใครต้องระวัง และใครควรเลี่ยง

เวลาที่เดินเข้ามาที่คลินิกแล้วคุณหมอถามว่า มีโรคประจำตัวอะไรไหม หรือตอนนี้กำลังไม่สบายตรงไหนหรือเปล่า คำถามเหล่านี้ไม่ใช่แค่การเช็กชื่อตามขั้นตอนธรรมดา แต่เป็นด่านแรกที่สำคัญมากในการคัดกรองความพร้อมของร่างกาย เพราะต่อให้วัคซีนจะมีประโยชน์แค่ไหนในการสร้างภูมิคุ้มกัน แต่ถ้าฉีดในจังหวะที่ร่างกายไม่พร้อม หรือมีข้อจำกัดบางอย่าง ก็อาจทำให้เกิดผลข้างเคียงที่ไม่คาดคิดได้ วันนี้หมอเลยอยากพามาคุยกันสบายๆ ถึงเรื่องข้อบ่งชี้และข้อห้ามในการฉีดวัคซีน เพื่อให้ทุกคนเข้าใจและเตรียมตัวก่อนมารับวัคซีนได้อย่างสบายใจ

ใครบ้างที่ควรฉีดวัคซีนตัวนี้? (ทำความเข้าใจเรื่องข้อบ่งชี้)

เวลาที่เราพูดถึงข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ หลายคนอาจจะนึกถึงศัพท์ยากๆ แต่จริงๆ แล้วมันหมายถึง เหตุผลและความจำเป็นที่ว่า ทำไมเราถึงควรได้รับวัคซีนตัวนี้ โดยหลักการแล้ววัคซีนถูกออกแบบมาเพื่อกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันให้รู้จักเชื้อโรค ป้องกันไม่ให้เราป่วยหนัก หรือลดความรุนแรงของโรคหากติดเชื้อขึ้นมา

กลุ่มคนที่หมอมักจะแนะนำให้รีบมารับวัคซีน ได้แก่ คนที่มีโรคประจำตัวเรื้อรัง เช่น โรคปอด โรคหัวใจ หรือโรคเบาหวาน เพราะถ้าติดเชื้อขึ้นมาอาการมักจะรุนแรงกว่าคนทั่วไป รวมถึงกลุ่มเสี่ยงอย่างผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ หรือคนที่ต้องเดินทางไปในพื้นที่ที่มีการระบาดของโรค การดูข้อบ่งชี้จึงเป็นการประเมินว่า ประโยชน์ที่เราจะได้จากการป้องกันโรคนั้นมีมากกว่าความเสี่ยงอย่างแน่นอน

ใครบ้างที่ยังไม่ควรฉีด หรือต้องเลื่อนออกไปก่อน?

เรื่องนี้สำคัญมาก เพราะไม่ใช่ว่าทุกคนเดินเข้าคลินิกมาแล้วจะฉีดได้เลยทันที ในส่วนของข้อห้ามและข้อควรระวัง เราจะแบ่งออกเป็นกลุ่มที่ต้องเลื่อนการฉีดออกไปก่อนชั่วคราว กับกลุ่มที่ไม่ควรฉีดเลยโดยเด็ดขาด

อาการป่วยเฉียบพลันที่ควรพักเรื่องฉีดวัคซีนไว้ก่อน

ถ้าช่วงนี้ตื่นมาแล้วมีไข้สูง ไอ เจ็บคอ ท้องเสีย หรือกำลังติดเชื้อเฉียบพลัน หมอจะแนะนำให้เลื่อนนัดฉีดวัคซีนออกไปก่อนจนกว่าจะหายดีครับ เหตุผลก็ไม่มีอะไรซับซ้อน ร่างกายของเราตอนที่กำลังต่อสู้กับเชื้อโรคตัวอื่นอยู่ พลังงานและระบบภูมิคุ้มกันกำลังทำงานหนัก ถ้าเราเอาวัคซีนเข้าไปกระตุ้นเพิ่มในจังหวะนี้ นอกจากภูมิต้านทานอาจจะตอบสนองได้ไม่เต็มที่แล้ว เรายังจะแยกไม่ออกด้วยว่า อาการไข้และปวดเมื่อยที่เกิดขึ้น เป็นเพราะพิษไข้เดิมหรือเป็นผลข้างเคียงจากวัคซีนกันแน่

ประวัติแพ้รุนแรง: สิ่งที่หมอต้องซักประวัติให้ละเอียด

สำหรับคนที่เคยมีประวัติแพ้วัคซีนชนิดนั้นๆ อย่างรุนแรง เช่น ฉีดแล้วเกิดอาการแพ้เฉียบพลัน หายใจไม่ออก หน้าบวม หรือมีผื่นขึ้นทั่วตัวทันทีในเข็มก่อนหน้า อันนี้ถือเป็นข้อห้ามเด็ดขาดในการรับวัคซีนตัวเดิมซ้ำ หรือในบางกรณีที่มีอาการแพ้ส่วนประกอบสำคัญของวัคซีน เช่น สารบางตัวที่ใช้ในการเพาะเชื้อ ก็ต้องแจ้งให้หมอทราบล่วงหน้าทุกครั้ง เพื่อจะได้เลือกใช้วัคซีนชนิดอื่นที่ปลอดภัยกว่า หรือหาแนวทางป้องกันที่เหมาะสม

คุณแม่ตั้งครรภ์และคุณแม่ให้นมบุตร ฉีดวัคซีนได้ไหม?

นี่เป็นคำถามยอดฮิตที่หมอต้องเจอเกือบทุกวัน ความจริงคือวัคซีนบางชนิดปลอดภัยและแนะนำเป็นพิเศษสำหรับหญิงตั้งครรภ์ เช่น วัคซีนไข้หวัดใหญ่ เพื่อปกป้องทั้งคุณแม่และลูกน้อยในครรภ์ แต่ในทางกลับกัน วัคซีนบางชนิดที่เป็นเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ จะเป็นข้อห้ามเด็ดขาดสำหรับคนท้อง ดังนั้น การปรึกษาแพทย์ประจำตัวหรือสูตินรีแพทย์ก่อนรับวัคซีนทุกชนิดในช่วงนี้ จึงเป็นสิ่งจำเป็นที่สุด

โรคประจำตัวและยากดภูมิคุ้มกัน มีผลกับการฉีดวัคซีนอย่างไร?

คนที่กำลังกินยากดภูมิคุ้มกัน ยาสเตียรอยด์ขนาดสูง หรือกำลังรับการรักษาโรคมะเร็ง ระบบภูมิคุ้มกันในร่างกายจะไม่ค่อยแข็งแรงเท่าคนปกติ การฉีดวัคซีนบางประเภท เช่น วัคซีนเชื้อเป็น อาจทำให้เกิดการติดเชื้อจากวัคซีนได้ง่ายกว่าปกติ หมอจึงต้องตรวจเช็กประวัติการใช้ยาอย่างละเอียดก่อนตัดสินใจฉีด เพื่อความปลอดภัยสูงสุดของตัวคนไข้เอง

เช็กลิสต์ง่ายๆ ก่อนตัดสินใจมารับวัคซีน

เพื่อให้การฉีดวัคซีนเป็นไปอย่างราบรื่นและปลอดภัย ลองเช็กตัวเองตามข้อเหล่านี้ดูก่อนได้ครับ

• ช่วงนี้มีไข้ หรือมีอาการป่วยเฉียบพลันอะไรไหม
• มีประวัติแพ้ยา แพ้อาหาร หรือแพ้วัคซีนตัวไหนรุนแรงเป็นพิเศษหรือเปล่า
• ปัจจุบันกำลังตั้งครรภ์ หรือวางแผนจะมีน้องในเร็วๆ นี้ไหม
• มีโรคประจำตัวอะไรที่ต้องกินยาต่อเนื่องเป็นประจำหรือเปล่า

การเปิดใจคุยและให้ข้อมูลที่ครบถ้วนกับคุณหมอก่อนฉีดวัคซีน คือเกราะป้องกันที่ดีที่สุดที่จะทำให้เราได้รับประโยชน์จากวัคซีนเต็มที่ โดยปราศจากความเสี่ยงที่ไม่จำเป็นครับ