เวลาที่เราเดินเข้าห้องฉีดวัคซีน ไม่ว่าจะเป็นวัคซีนไข้หวัดใหญ่ วัคซีนโควิด หรือวัคซีนตัวไหนก็ตาม สิ่งที่เรามักจะได้ยินจากพยาบาลเสมอคือ นั่งรอสังเกตอาการแถวนี้ก่อนสักสิบห้าถึงสามสิบนาทีนะ หลายคนอาจจะคิดว่าเป็นเรื่องน่าเบื่อและเสียเวลา แต่เชื่อหมอเถอะครับว่า ช่วงเวลานั้นแหละคือช่วงเวลาทองที่อาจช่วยชีวิตเราไว้ได้เลย เพราะต่อให้วัคซีนจะผ่านการทดสอบมาอย่างเข้มข้นแค่ไหน ร่างกายของมนุษย์เราก็มีความเฉพาะตัวสูงมาก บางคนอาจบังเอิญเกิดปฏิกิริยาไวเกินจนกลายเป็นภาวะภูมิแพ้รุนแรงจากวัคซีนขึ้นมาได้
ภูมิแพ้รุนแรงหลังฉีดวัคซีน คืออะไรและเกิดขึ้นได้อย่างไร?
ในทางการแพทย์ เราเรียกอาการแพ้เฉียบพลันและรุนแรงนี้ว่า Anaphylaxis มันไม่ใช่แค่ผื่นคันธรรมดาที่แขน แต่มันคือการที่ระบบภูมิคุ้มกันของเราเข้าใจผิดว่าส่วนประกอบบางอย่างในวัคซีน เช่น สารกระตุ้นภูมิคุ้มกัน สารกันบูด หรือโปรตีนบางชนิด เป็นผู้ร้ายตัวฉกาจ ร่างเลยปล่อยสารเคมีออกมาจำนวนมากในเวลาอันรวดเร็ว ทำให้หลอดเลือดขยายตัว ความดันโลหิตตกฮวบ และหลอดลมตีบแคบลงจนหายใจไม่ออก ซึ่งปกติแล้วถ้าจะเกิดอาการแบบนี้ มันมักจะโผล่หัวมาทักทายเราอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่นาทีหลังจากเข็มฉีดยาถอดออกจากแขนเลยทีเดียว
สังเกตอาการเตือนภัย: แบบไหนแค่แพ้ง่าย กับแบบไหนคือแพ้รุนแรงขั้นวิกฤต?
คนไข้หลายคนชอบกังวลว่า ปวดแขน มีไขุ้มๆ หรือมีผื่นแดงนิดหน่อยที่บริเวณรอยเข็ม จะใช่ภูมิแพ้รุนแรงไหม หมอต้องบอกตรงนี้เลยว่า อาการพวกนั้นเป็นผลข้างเคียงธรรมดาที่พบได้ปกติ แต่ถ้าเป็นภาวะภูมิแพ้รุนแรงจากวัคซีน ร่างกายจะส่งสัญญาณเตือนที่ชัดเจนและรุนแรงกว่านั้นมาก ดังนี้ครับ
- ผิวหนังและเยื่อบุ: มีลมพิษขึ้นกระจายทั่วตัว หน้าบวม ริมฝีปากบวม หรือเปลือกตาบวมอย่างรวดเร็ว
- ระบบทางเดินหายใจ: แน่นหน้าอก หายใจมีเสียงหวีด หายใจไม่อิ่ม หรือรู้สึกเหมือนมีก้อนจุกอยู่ที่คอ กลืนน้ำลายลำบาก
- ระบบไหลเวียนโลหิต: เวียนศีรษะหน้ามืด คล้ายจะเป็นลม ความดันตก ชีพจรเต้นเร็วและเบา
- ระบบทางเดินอาหาร: คลื่นไส้ อาเจียน หรือปวดท้องเกร็งอย่างรุนแรงทันที
ช่วงนาทีชีวิต: ทำไมต้องนั่งรออาการหลังฉีดวัคซีนให้ครบกำหนด?
สถิติทางการแพทย์บอกชัดเจนว่า กว่าเก้าสิบเปอร์เซ็นต์ของคนที่เกิดภาวะภูมิแพ้รุนแรงจากวัคซีน มักจะแสดงอาการออกมาให้เห็นตั้งแต่ยังนั่งรออยู่ในโรงพยาบาลหรือคลินิก นั่นจึงเป็นเหตุผลว่าทำไมหมอถึงย้ำนักย้ำหนาว่าอย่าเพิ่งรีบเดินออกจากสถานพยาบาล เพราะถ้าเกิดอาการขึ้นมาตรงนั้น ทีมแพทย์และพยาบาลสามารถคว้าเข็มยาอะดรีนาลีนมาฉีดช่วยชีวิตคุณได้ทันทีภายในไม่กี่วินาที ซึ่งยานี้เป็นยาวิเศษตัวเดียวที่ช่วยชีวิตคนไข้จากภาวะนี้ได้ทันท่วงที แต่ถ้าคุณขับรถกลับบ้านไปแล้วเกิดอาการกลางทาง โอกาสที่จะช่วยเหลือตัวเองหรือไปถึงมือหมอทันเวลาก็จะลดน้อยลงไปมาก
ใครบ้างที่มีความเสี่ยงสูงและควรปรึกษาแพทย์ก่อนฉีด?
สำหรับคนทั่วไป โอกาสที่จะเจอภาวะนี้ถือว่าน้อยมากๆ น้อยจนไม่ต้องกังวลเกินเหตุเลยครับ แต่ถ้าคุณเป็นคนที่มีประวัติเข้าข่ายกลุ่มเสี่ยงเหล่านี้ ควรแจ้งแพทย์หรือพยาบาลอย่างละเอียดก่อนฉีดทุกครั้ง
- เคยมีประวัติแพ้วัคซีนชนิดนั้นๆ หรือเคยแพ้รุนแรงหลังจากฉีดวัคซีนเข็มแรกมาแล้ว
- มีประวัติแพ้สารประกอบสำคัญบางชนิดที่มักพบในวัคซีน เช่น โพลีเอทิลีนไกลคอล หรือโพลีซอร์เบต
- มีโรคประจำตัวเกี่ยวกับภูมิคุ้มกันไวเกิน หรือมีประวัติแพ้อาหารหรือยาชนิดอื่นอย่างรุนแรง
วิธีดูแลตัวเองและการป้องกันความเสี่ยงล่วงหน้า
การเตรียมตัวให้พร้อมเป็นเกราะป้องกันที่ดีที่สุด หากคุณรู้ตัวว่ามีประวัติแพ้ง่าย หมอแนะนำให้ปรึกษาแพทย์ประจำตัวก่อน อาจจะมีการพิจารณาเปลี่ยนชนิดวัคซีน หรือเลือกฉีดในโรงพยาบาลที่มีความพร้อมสูงซึ่งมีเครื่องมือช่วยชีวิตครบครัน และที่สำคัญที่สุดคือ เมื่อฉีดแล้วให้นั่งพักรอในจุดที่กำหนดอย่างเคร่งครัด ดื่มน้ำตามมากๆ และหากรู้สึกผิดปกติแม้แต่นิดเดียว เช่น คันคอ ยิบๆ ที่ผิวหนัง หรือเวียนหัว รีบเดินไปบอกเจ้าหน้าที่ทันที อย่าปล่อยให้อาการลุกลามใหญ่โตเด็ดขาดครับ
