คุณพ่อคุณแม่ต้องรู้: ภาวะแทรกซ้อนจากการให้สารน้ำเกินในทารก เกิดขึ้นได้อย่างไรและสังเกตอย่างไร

เวลาที่คุณหมอต้องให้น้ำเกลือหรือสารน้ำทางหลอดเลือดดำกับเจ้าตัวเล็กในโรงพยาบาล พวกเราไม่ได้มองว่าเป็นแค่เรื่องง่ายๆ แค่ต่อสายยางแล้วปล่อยให้น้ำไหลไปเรื่อยๆ หรอกนะ เพราะร่างกายของทารกโดยเฉพาะเด็กแรกเกิดหรือทารกคลอดก่อนกำหนดนั้นเปราะบางและเล็กจิ๋วมากๆ ระบบการทำงานของหัวใจและไตยังพัฒนาไม่เต็มที่ ทำให้การคำนวณปริมาณน้ำต้องละเอียดแม่นยำระดับหยดต่อหยดเลยทีเดียว

ทำไมร่างกายของทารกถึงรับน้ำส่วนเกินได้น้อยกว่าที่เราคิด

หลายคนอาจสงสัยว่าน้ำก็คือน้ำ ทำไมร่างกายเด็กถึงจัดการไม่ได้ดีเท่าผู้ใหญ่ ความจริงก็คือ ในตัวทารกแรกเกิดจะมีสัดส่วนของน้ำเป็นองค์ประกอบสูงมากถึงประมาณเจ็ดสิบถึงแปดสิบเปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว แต่ปัญหาสำคัญคือไตของเจ้าตัวเล็กยังทำหน้าที่กรองของเสียและขับน้ำส่วนเกินได้ไม่ดีเท่าผู้ใหญ่ นอกจากนี้ กล้ามเนื้อหัวใจของทารกยังมีความยืดหยุ่นน้อยกว่า เวลาที่มีปริมาณน้ำเข้ามาในระบบไหลเวียนโลหิตมากเกินไป หัวใจดวงน้อยๆ จึงทำงานหนักขึ้นในการสูบฉีด จนเกิดภาวะสารน้ำเกินตามมาได้ง่ายมาก

สัญญาณเตือนภัยใกล้ตัว: สังเกตอย่างไรว่าลูกได้รับน้ำมากเกินไป

ในฐานะหมอ สิ่งที่พวกเรากังวลมากที่สุดคือการที่พ่อแม่หรือแม้แต่บุคลากรทางการแพทย์มองข้ามอาการเริ่มต้น เพราะทารกยังพูดบอกไม่ได้ว่าอึดอัดหรือแน่นตัว เราจึงต้องอาศัยการสังเกตจากสัญญาณทางร่างกายเหล่านี้อย่างใกล้ชิด

น้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้นผิดปกติแบบก้าวกระโดด

ถ้าน้ำหนักของลูกน้อยเพิ่มขึ้นวันละหลายเปอร์เซ็นต์ ทั้งที่เพิ่งกินนมได้น้อยหรือไม่ได้กินเลย นั่นไม่ใช่เพราะลูกตัวโตขึ้นนะ แต่มันคือสัญญาณเตือนว่ามีน้ำส่วนเกินคั่งอยู่ในร่างกายจนทำให้น้ำหนักพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว

อาการบวมตามตัวและใบหน้า

ลองสังเกตดูว่าหนังตาของลูกดูบวมตุ่ยขึ้นมาไหม หรือผิวหนังตามแขนขาพอลองใช้นิ้วกดลงไปเบาๆ แล้วบุ๋มลงไปและคืนตัวช้ากว่าปกติหรือเปล่า อาการบวมน้ำเหล่านี้มักจะเริ่มปรากฏให้เห็นชัดเจนบริเวณเปลือกตา หน้าผาก หรือหลังมือและเท้าก่อนจุดอื่นๆ

หายใจเร็ว หายใจเหนื่อย หรือมีเสียงครืดคราด

เมื่อน้ำในร่างกายมีปริมาณมากเกินไป น้ำพวกนี้ไม่ได้ไปอยู่แค่ใต้ผิวหนัง แต่มันอาจจะรั่วซึมเข้าไปสะสมอยู่ในเนื้อเยื่อปอด ทำให้ปอดขยายตัวได้ไม่เต็มที่ ลูกจะมีอาการหายใจหอบเร็วกว่าปกติ ซี่โครงยุบเวลาหายใจ หรือฟังเสียงปอดแล้วได้ยินเสียงครืดคราดเหมือนมีเสมหะในคอ ทั้งที่จริงแล้วมันคือน้ำที่คั่งอยู่ในทางเดินหายใจ

อันตรายที่ซ่อนอยู่เมื่อปล่อยให้มีภาวะสารน้ำเกินเรื้อรัง

ถ้าเราไม่รีบแก้ไขตั้งแต่เนิ่นๆ ปล่อยให้ภาวะนี้ดำเนินต่อไปเรื่อยๆ อาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงถึงชีวิตได้ เช่น ภาวะหัวใจวายจากการที่หัวใจต้องทำงานหนักเกินกำลังจนบีบตัวไม่ไหว ภาวะปอดบวมน้ำอย่างรุนแรงจนร่างกายขาดออกซิเจน รวมถึงอาจส่งผลกระทบต่อการทำงานของสมองจากการบวมน้ำในกะโหลกศีรษะได้เช่นกัน

วิธีดูแลและการป้องกันจากทีมแพทย์

การป้องกันที่ดีที่สุดคือการคำนวณปริมาณสารน้ำและอาหารที่เด็กได้รับในแต่ละวันอย่างเข้มงวด โดยแพทย์และพยาบาลจะชั่งน้ำหนักเด็กทุกวัน ประเมินปริมาณปัสสาวะที่ขับออกมาเทียบกับน้ำที่รับเข้าไป และใช้เครื่องปั๊มสารน้ำที่มีความแม่นยำสูงในการควบคุมหยดน้ำ เพื่อให้มั่นใจว่าลูกน้อยจะได้รับน้ำในปริมาณที่พอดี ไม่ขาดและไม่เกินอย่างแน่นอน