ทำไมลูกถึงยังยับยั้งชั่งใจไม่ได้? ทำความเข้าใจพัฒนาการด้านการควบคุมแรงกระตุ้นในเด็ก

ทำไมลูกถึงมักจะคว้าของเล่นทันทีที่เห็นหรือร้องไห้หนักเมื่อไม่ได้ดั่งใจ

คุณพ่อคุณแม่หลายคนมักกังวลใจเวลาที่ลูกวัยเตาะแตะหรือวัยอนุบาลแสดงอาการวู่วาม เอาแต่ใจ หรือรอคอยอะไรไม่ได้เลย บางครั้งเราอาจเผลอคิดไปว่าลูกนิสัยไม่ดีหรือขาดการอบรมสั่งสอน แต่ในมุมมองของกุมารแพทย์ สิ่งที่เกิดขึ้นจริงๆ คือ พัฒนาการด้านการควบคุมแรงกระตุ้น (Impulse Control) ของเด็กยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นของการเรียนรู้ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการทำงานของสมองที่ยังต้องอาศัยเวลาในการเติบโตครับ

สมองส่วนหน้าที่ทำหน้าที่เป็นเบรกของเด็กยังทำงานได้ไม่เต็มที่

ธรรมชาติของสมองเด็ก โดยเฉพาะสมองส่วนหน้าหรือ Prefrontal Cortex ซึ่งทำหน้าที่เหมือนเบรกของรถยนต์ที่คอยบอกให้เราหยุดคิดก่อนทำ หรือยับยั้งความต้องการชั่วคราวเพื่อให้บรรลุเป้าหมายระยะยาวนั้น ยังมีการเชื่อมต่อที่ไม่สมบูรณ์นัก เปรียบเสมือนเด็กที่กำลังหัดขับรถแต่เบรกยังทำงานได้ไม่ดีเท่าที่ควร ดังนั้นการที่ลูกแสดงอาการโผงผางหรือทำตามใจตัวเองทันทีจึงไม่ใช่เรื่องผิดปกติ แต่เป็นสิ่งที่สะท้อนถึงโครงสร้างสมองที่กำลังพัฒนา

จากวัยทารกสู่ช่วงวัยรุ่น พัฒนาการตามวัยที่พ่อแม่ควรรู้

การควบคุมแรงกระตุ้นไม่ได้เกิดขึ้นมาทันที แต่ค่อยๆ พัฒนาขึ้นตามอายุ ดังนี้ครับ:

• ช่วงวัยเตาะแตะ (1-3 ปี): เด็กยังแยกแยะอารมณ์ตัวเองไม่ได้ การควบคุมตนเองแทบจะเป็นศูนย์ ความต้องการทุกอย่างต้องได้รับการตอบสนองทันที
• ช่วงวัยอนุบาล (3-5 ปี): เริ่มเข้าใจกติกาและคำสั่งสั้นๆ ได้ดีขึ้น เริ่มรู้จักการรอคอยในระยะเวลาสั้นๆ ได้หากมีการกระตุ้นด้วยสิ่งจูงใจ
• ช่วงวัยประถม: สมองส่วนหน้าเริ่มทำงานได้ดีขึ้น เด็กสามารถวางแผนและควบคุมอารมณ์ได้นานขึ้น รวมถึงเริ่มมองเห็นผลลัพธ์ของการกระทำของตัวเองมากขึ้น

เทคนิคช่วยลูกฝึกเบรกตัวเองให้เก่งขึ้นในชีวิตประจำวัน

แม้สมองจะค่อยๆ พัฒนาตามธรรมชาติ แต่เราในฐานะพ่อแม่สามารถช่วยสนับสนุนกระบวนการนี้ได้ผ่านกิจกรรมง่ายๆ ดังนี้:

• การเล่นเกมที่ต้องหยุดรอ: เกมจำพวกหยุดนิ่งตามเสียงเพลงหรือการรอคอยตากันเล่น ช่วยฝึกการหยุดยั้งแรงกระตุ้นได้อย่างเห็นผล
• การทำตามคำสั่งแบบลำดับขั้นตอน: ลองให้ลูกทำภารกิจที่ต้องใช้เวลา เช่น หยิบของเล่นมาวางที่ชั้นก่อนแล้วค่อยไปล้างมือ การฝึกตามลำดับช่วยให้เด็กเรียนรู้ที่จะระงับความอยากทำอย่างอื่นแทรกเข้ามา
• แบบอย่างที่ดีในการรอคอย: พ่อแม่ที่แสดงให้ลูกเห็นว่าเวลาเราใจร้อนหรือหงุดหงิด เราใช้วิธีการจัดการตัวเองอย่างไร จะเป็นต้นแบบที่สำคัญที่สุดให้กับลูกครับ

เมื่อไหร่ที่อาการขาดการควบคุมแรงกระตุ้นอาจไม่ใช่เรื่องปกติ

หากคุณพ่อคุณแม่สังเกตเห็นว่าลูกมีอาการหุนหันพลันแล่นรุนแรงจนส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิต การเข้าสังคม หรือการเรียนอย่างต่อเนื่อง เช่น ไม่สามารถอยู่นิ่งได้เลยแม้จะเป็นกิจกรรมที่ชอบ หรือมีอารมณ์รุนแรงเกินกว่าเหตุในทุกสถานการณ์จนควบคุมไม่ได้ การปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินพัฒนาการเชิงลึกอาจเป็นทางเลือกที่ดี เพื่อแยกแยะว่าอาการดังกล่าวเป็นไปตามวัยหรือมีปัจจัยด้านสุขภาพอื่นๆ เข้ามาเกี่ยวข้องครับ