พฤติกรรมความก้าวร้าวเมื่อถูกขัดใจ รับมืออย่างไรเมื่อคนที่เรารักควบคุมอารมณ์ไม่ได้

เคยไหมที่แค่เอ่ยปากปฏิเสธ หรือมีความเห็นไม่ตรงกันนิดหน่อย คนใกล้ตัวกลับระเบิดอารมณ์ใส่ทันที ทั้งเสียงดังใส่ ขว้างปาสิ่งของ หรือแม้แต่ใช้คำพูดทำร้ายจิตใจ อาการแบบนี้มักทำให้คนรอบข้างรู้สึกตกใจ กลัว และตั้งตัวไม่ติดจนไม่รู้ว่าจะรับมืออย่างไรดี

ในฐานะแพทย์ที่มักได้ฟังเรื่องราวความเครียดจากครอบครัวและคนใกล้ชิด ปัญหาเรื่องอารมณ์และการควบคุมความโกรธเป็นเรื่องที่เราพบเจอได้บ่อยขึ้นเรื่อยๆ ในสังคมปัจจุบัน การเข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้นในสมองของคนที่แสดงพฤติกรรมความก้าวร้าวเมื่อถูกขัดใจ จะช่วยให้เราเปลี่ยนความตกใจกลัว เป็นความเข้าใจ และรู้วิธีรับมือได้อย่างปลอดภัย

ทำไมสมองถึงตัดขาดความยับยั้งชั่งใจเมื่อไม่ได้ดั่งใจ?

เวลาที่คนเราถูกขัดใจ สมองส่วนที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับสัญชาตญาณและการเอาตัวรอด หรือที่เรียกว่าอะมิกดาล่า (Amygdala) จะทำงานอย่างรวดเร็วเปรียบเสมือนระบบสัญญาณเตือนภัยไฟไหม้ ในขณะที่สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งทำหน้าที่คิดวิเคราะห์ ใช้เหตุผล และควบคุมอารมณ์ จะทำงานช้ากว่า

ในบางคน ระบบการเชื่อมต่อระหว่างสมองสองส่วนนี้มีความพร่อง หรือความเครียดสะสมมาทั้งวันจนทำให้พลังงานในการอดทนอดกลั้นหมดลง เมื่อถูกขัดใจเพียงเล็กน้อย สมองจึงตอบสนองด้วยสัญชาตญาณดิบ คือการโจมตีหรือปกป้องตัวเอง กลายเป็นความรุนแรงทางวาจาหรือพฤติกรรมที่ก้าวร้าวเกินกว่าเหตุ

สัญญาณเตือนล่วงหน้า ก่อนที่อารมณ์จะระเบิดออกมา

ก่อนที่พฤติกรรมความก้าวร้าวเมื่อถูกขัดใจจะแสดงออกมา ร่างกายมักจะมีภาษากายและสัญญาณเตือนบางอย่างที่เราสามารถสังเกตเห็นได้ หากเราไวต่อสิ่งเหล่านี้ เราจะสามารถถอยออกมาทันก่อนเกิดการปะทะ

• การเปลี่ยนแปลงของน้ำเสียง ที่เริ่มดังขึ้น ห้วนขึ้น หรือสั่นเครือด้วยความโกรธ
• ภาษากายที่ปิด เช่น การกอดอก กำหมัดแน่น หรือขากรรไกรเกร็ง
• การหายใจที่ถี่และลึกขึ้น สีหน้าเริ่มตึงเครียดหรือจ้องเขม็ง
• การใช้คำพูดเชิงโจมตี หรือการดึงเรื่องเก่าๆ ขึ้นมาพูดซ้ำ

วิธีรับมือเมื่อเกิดสถานการณ์ตึงเครียดเฉพาะหน้า

เมื่ออีกฝ่ายเริ่มแสดงอาการก้าวร้าว สิ่งสำคัญที่สุดคือการตั้งสติและไม่เอาอารมณ์เข้าปะทะ เพราะจะยิ่งเป็นการราดน้ำมันเข้ากองไฟ หลักการปฏิบัติที่ช่วยลดความรุนแรงมีดังนี้

หยุดการเถียงและถอยห่างจากจุดเกิดเหตุชั่วคราว

การพยายามเอาชนะด้วยเหตุผลในขณะที่อีกฝ่ายกำลังขาดสติเป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้ ควรยุติการสนทนาด้วยน้ำเสียงที่นิ่งและราบเรียบที่สุด พร้อมทั้งบอกให้อีกฝ่ายรู้ว่าเราขอเว้นระยะเวลาสั้นๆ เพื่อให้อารมณ์เย็นลงทั้งสองฝ่าย

การจัดการสภาพแวดล้อมให้ปลอดภัย

หากมีสิ่งของที่อาจถูกนำมาใช้เป็นอาวุธ หรือมีความเสี่ยงที่จะเกิดอันตรายทางกาย ให้พยายามเลี่ยงออกมาอยู่ในพื้นที่เปิด หรือเชิญให้อีกฝ่ายไปสงบสติอารมณ์ในห้องส่วนตัว ความปลอดภัยของชีวิตและร่างกายต้องมาเป็นอันดับแรกเสมอ

วิธีดูแลระยะยาวและการปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

หากอาการหงุดหงิดง่ายและแสดงพฤติกรรมความก้าวร้าวเมื่อถูกขัดใจเกิดขึ้นบ่อยครั้ง จนกระทบต่อความสัมพันธ์และการใช้ชีวิตประจำวัน นี่อาจไม่ใช่แค่เรื่องนิสัยใจคอ แต่อาจเป็นสัญญาณของปัญหาสุขภาพจิตบางประการ เช่น โรคซึมเศร้าที่แสดงออกด้วยความหงุดหงิด โรคอารมณ์สองขั้ว หรือภาวะความผิดปกติในการควบคุมแรงกระตุ้น

การพาคนที่เรารักไปพบจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาเพื่อประเมินอาการและรับคำปรึกษาที่ถูกต้อง คือทางออกที่จะช่วยฟื้นฟูสุขภาพจิตของทุกคนในครอบครัว เพราะความรุนแรงไม่ใช่ทางออกของปัญหา และโรคทางอารมณ์สามารถรักษาให้ดีขึ้นได้ด้วยความเข้าใจและการแพทย์ที่เหมาะสม