ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์ อาการที่เกิดขึ้นเมื่อเชื้อโรคถูกกำจัดอย่างรวดเร็ว

ทำไมกินยาฆ่าเชื้อแล้วรู้สึกแย่ลงกว่าเดิม

หลายครั้งที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาด้วยความกังวลว่า หลังจากเริ่มกินยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อไปเพียงไม่กี่ชั่วโมง กลับมีอาการไข้สูงขึ้น หนาวสั่น หรือผื่นแดงที่เคยจางไปกลับเด่นชัดขึ้นมาอีกครั้ง หลายคนเข้าใจผิดว่ายาไม่ได้ผลหรือตนเองอาจแพ้ยา แต่ในทางการแพทย์เรามีภาวะหนึ่งที่เรียกว่า ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์ (Jarisch-Herxheimer reaction) ซึ่งเป็นปฏิกิริยาที่ตอบสนองต่อการตายของเชื้อแบคทีเรียจำนวนมากในระยะเวลาอันสั้น

กลไกที่เกิดขึ้นในร่างกายขณะเชื้อโรคตาย

เมื่อยาปฏิชีวนะเข้าไปทำลายผนังเซลล์ของแบคทีเรียอย่างรวดเร็ว ตัวเชื้อจะปล่อยสารพิษหรือส่วนประกอบของผนังเซลล์ออกมาในกระแสเลือดทันที ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเราจึงตรวจจับสารเหล่านี้ได้และตอบสนองอย่างรุนแรงเหมือนเกิดการอักเสบทั่วร่างกาย เป็นการต่อสู้ที่เกิดขึ้นอย่างดุเดือดระหว่างเศษซากเชื้อโรคกับเม็ดเลือดขาว ทำให้เกิดอาการที่ดูเหมือนคนไข้มีอาการหนักขึ้น ทั้งที่จริงแล้วมันคือสัญญาณว่ายากำลังทำงานได้ดีมากในการกำจัดเชื้อ

อาการแบบไหนที่เข้าข่ายปฏิกิริยานี้

อาการส่วนใหญ่ที่พบได้บ่อยมักจะเกิดขึ้นในช่วง 2 ถึง 24 ชั่วโมงแรกหลังจากได้รับยา โดยจะมีลักษณะดังนี้

• มีไข้สูง หนาวสั่น หรือมีเหงื่อออกมากผิดปกติ
• อัตราการเต้นของหัวใจเร็วขึ้น
• ความดันโลหิตอาจลดต่ำลงชั่วคราว
• ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อและข้อ
• หากเป็นโรคผิวหนังหรือโรคที่เกี่ยวกับเชื้อสไปโรชีท อาจพบผื่นแดงขยายตัวชัดขึ้น

วิธีรับมือและดูแลตัวเองในระหว่างเกิดอาการ

ส่วนใหญ่ปฏิกิริยานี้มักเป็นแบบชั่วคราวและร่างกายจะค่อยๆ ปรับตัวได้เองภายใน 1-2 วัน วิธีการดูแลตัวเองเบื้องต้นคือการดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอเพื่อช่วยขับสารพิษออกจากร่างกาย การพักผ่อนให้เพียงพอจะช่วยลดภาระของระบบภูมิคุ้มกัน ส่วนการใช้ยาพาราเซตามอลเพื่อลดไข้หรือลดอาการปวดเมื่อยสามารถทำได้ตามคำแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร

อาการแบบไหนที่ควรรีบไปพบแพทย์ทันที

แม้ว่าปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์จะเป็นเรื่องที่อธิบายได้ทางการแพทย์ แต่ต้องแยกให้ออกจากอาการแพ้ยาอย่างรุนแรง หากมีอาการเหล่านี้ต้องรีบมาพบแพทย์โดยไม่ต้องรอให้ครบกำหนดรอบยา

• มีอาการหายใจหอบเหนื่อย แน่นหน้าอก
• ใบหน้า ริมฝีปาก หรือลิ้นบวมโต
• เกิดผื่นลมพิษขึ้นตามตัวอย่างรวดเร็วและมีอาการคันมาก
• ความดันโลหิตต่ำจนรู้สึกหน้ามืดเหมือนจะเป็นลม

ความแตกต่างที่สำคัญคือ อาการแพ้ยามักจะแย่ลงเรื่อยๆ หากได้รับยาซ้ำ แต่ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์มักจะค่อยๆ ดีขึ้นเองตามลำดับ หากมีความกังวลใจในอาการที่เกิดขึ้นระหว่างใช้ยา การติดต่อสอบถามแพทย์ผู้ดูแลรักษาเป็นทางเลือกที่ดีที่สุดเสมอ