ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์: อาการไข้และหนาวสั่นหลังกินยาฆ่าเชื้อที่คนไข้ควรรู้

ทำไมกินยาฆ่าเชื้อแล้วกลับรู้สึกแย่ลง?

หลายครั้งที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาหมอด้วยความกังวลว่า หลังจากเริ่มกินยาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อไปได้ไม่นาน จู่ๆ ก็มีอาการไข้สูงขึ้น หนาวสั่น ปวดเมื่อยตามตัว หรือผื่นแดงที่เคยมีกลับดูเห่อขึ้นกว่าเดิม ทั้งที่ยาตัวนี้เป็นยาที่หมอสั่งเพื่อรักษาโรคติดเชื้อนั้นๆ โดยเฉพาะ อาการเหล่านี้มักทำให้หลายคนตกใจและคิดว่าตัวเองแพ้ยา หรือยาที่ได้ไปไม่ได้ผล ซึ่งในทางการแพทย์เราเรียกปรากฏการณ์นี้ว่า ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์ (Jarisch-Herxheimer reaction) หรือเรียกสั้นๆ ว่าอาการเฮิกซ์ครับ

กลไกเบื้องหลัง: เมื่อเชื้อโรคขัดขืนก่อนจะตาย

ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์ ไม่ใช่อาการแพ้ยา แต่เป็นสัญญาณว่ายาปฏิชีวนะเริ่มออกฤทธิ์ได้ผลดีเกินไปจนน่าตกใจ อธิบายให้เข้าใจง่ายคือ เมื่อเชื้อแบคทีเรียจำนวนมากถูกยาฆ่าเชื้อทำลายพร้อมกันในคราวเดียว ผนังเซลล์ของแบคทีเรียจะแตกตัวออกและปลดปล่อยสารพิษที่สะสมอยู่ภายในออกมาสู่กระแสเลือดอย่างรวดเร็ว ร่างกายของเราเมื่อตรวจพบสารพิษเหล่านี้จึงเกิดปฏิกิริยาตอบสนองอย่างรุนแรงทันที เหมือนการที่เราพยายามกำจัดผู้บุกรุกจำนวนมากในคราวเดียวจนบ้านเกิดความโกลาหลชั่วคราวครับ

ช่วงเวลาที่ต้องเฝ้าระวัง: เกิดขึ้นตอนไหนและนานแค่ไหน?

โดยปกติแล้วอาการนี้มักจะเกิดขึ้นค่อนข้างเร็ว มักพบได้ภายในไม่กี่ชั่วโมงแรกไปจนถึงหนึ่งวันหลังจากได้รับยาปฏิชีวนะโดสแรก อาการส่วนใหญ่จะอยู่ไม่นานครับ โดยทั่วไปมักจะค่อยๆ ทุเลาลงและหายไปเองภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมง เมื่อร่างกายขจัดสารพิษเหล่านั้นออกจากระบบได้สำเร็จ แต่หากอาการรุนแรงหรือลากยาวเกินกว่านั้น หมอจำเป็นต้องพิจารณาแยกให้ออกว่าสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นปฏิกิริยาจากการตายของเชื้อโรค หรือเป็นอาการแพ้ยาจริงๆ กันแน่

วิธีรับมือและบรรเทาอาการในระหว่างพักฟื้น

ในกรณีที่เกิดจากปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์ สิ่งสำคัญที่สุดคือการดูแลประคับประคองอาการไปตามลำดับ ดังนี้:

• ดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอ เพื่อช่วยให้ร่างกายขับสารพิษออกจากระบบได้เร็วขึ้น
• พักผ่อนให้มากๆ เพื่อลดภาระการทำงานของร่างกาย
• ใช้ยาพาราเซตามอลเพื่อลดไข้หรือบรรเทาอาการปวดเมื่อยตามตัวตามขนาดที่เหมาะสม
• สังเกตอาการอย่างใกล้ชิด หากมีไข้สูงเกินควร หรือมีอาการอ่อนเพลียผิดปกติ ให้รีบกลับมาพบแพทย์เพื่อประเมินสถานการณ์อีกครั้ง

อาการแบบไหนที่เตือนว่าไม่ใช่แค่เรื่องธรรมดา แต่ต้องรีบหาหมอ?

แม้ปฏิกิริยาจาริช-เฮิกซ์ไฮเมอร์จะดูน่ากลัวแต่ส่วนใหญ่มักไม่อันตรายถึงชีวิต อย่างไรก็ตาม หมออยากเน้นย้ำว่าถ้ามีอาการต่อไปนี้ โปรดอย่ารอช้าที่จะมาพบแพทย์:

• หายใจหอบเหนื่อย แน่นหน้าอก หรือรู้สึกเหมือนหายใจไม่ทั่วท้อง
• ความดันโลหิตต่ำผิดปกติ หน้ามืด วูบ หรือหมดสติ
• มีอาการบวมตามใบหน้า ปาก หรือลิ้น ซึ่งอาจเป็นสัญญาณของการแพ้ยาเฉียบพลัน
• อาการไข้และหนาวสั่นไม่ดีขึ้นเลยภายใน 48 ชั่วโมง หรืออาการแย่ลงจนทำกิจวัตรประจำวันไม่ได้

ความเข้าใจที่ถูกต้องจะช่วยให้คนไข้ไม่ตื่นตระหนกจนเกินไป แต่การสังเกตอาการตนเองอย่างละเอียดคือสิ่งสำคัญที่สุดในการรักษาครับ