รู้ทัน โรคหัด ไข้ออกผื่นที่ไม่ได้น่ากลัวแค่ตัวผื่น แต่แฝงด้วยอันตรายที่ต้องระวัง

ในฐานะหมอเด็กและหมอประจำครอบครัว หนึ่งในอาการที่ทำให้คุณพ่อคุณแม่หรือแม้แต่ผู้ใหญ่หลายคนตกใจและรีบมาพบหมอมากที่สุด คืออาการไข้สูงร่วมกับผื่นแดงที่ขึ้นตามตัว หลายคนมักจะกังวลใจว่าอาการแบบนี้ใช่ โรคหัด หรือไม่ เพราะในอดีตโรคนี้เคยเป็นโรคระบาดที่คร่าชีวิตผู้คนไปไม่น้อย แม้ในปัจจุบันเราจะมีวัคซีนป้องกันที่มีประสิทธิภาพดีมากแล้ว แต่ โรคหัด ก็ยังคงแวะเวียนกลับมาระบาดอยู่เป็นระยะ โดยเฉพาะในกลุ่มคนที่ยังไม่ได้รับวัคซีนครบถ้วน

เพื่อช่วยให้ทุกคนเข้าใจโรคนี้อย่างถูกต้อง ไม่ตื่นตระหนกจนเกินไป และสามารถดูแลตัวเองรวมถึงคนในครอบครัวได้อย่างปลอดภัย หมอจึงอยากมาเล่าถึง โรคหัด ในมุมมองทางการแพทย์ที่เข้าใจง่ายและนำไปใช้สังเกตอาการได้จริง

ทำความรู้จักโรคหัด: โรคติดต่อทางอากาศที่แพร่กระจายได้ง่ายกว่าที่คิด

โรคหัด เกิดจากการติดเชื้อไวรัสที่ชื่อว่า เมสเลส์ (Measles virus) ซึ่งเป็นไวรัสที่มีความสามารถในการแพร่กระจายตัวสูงมาก สูงจนน่าตกใจทีเดียว ไวรัสชนิดนี้ติดต่อผ่านทางระบบทางเดินหายใจ โดยแพร่กระจายผ่านละอองฝอยจากการไอ จาม หรือแม้กระทั่งการพูดคุย

ความน่ากลัวของเชื้อ โรคหัด คือมันสามารถลอยอยู่ในอากาศหรือเกาะอยู่ตามพื้นผิวสัมผัสต่างๆ ได้นานถึง 2 ชั่วโมง หากมีคนที่เป็นโรคหัดเดินเข้ามาในห้องแล้วไอทิ้งไว้ แม้คนไข้คนนั้นจะเดินออกจากห้องไปแล้ว แต่ถ้าเราเดินเข้าไปในห้องนั้นต่อโดยไม่ได้สวมหน้ากากอนามัย และยังไม่มีภูมิคุ้มกัน โอกาสที่เราจะติดเชื้อนั้นมีสูงถึงร้อยละ 90 เลยทีเดียว

เช็กอาการกันหน่อย: ลูกน้อยหรือตัวเรากำลังเป็นโรคหัด หรือแค่ไข้หวัดธรรมดา?

หลายครั้งที่คนไข้มาหาหมอด้วยอาการที่ดูเหมือนไข้หวัดธรรมดาในช่วงแรก ทำให้ยากต่อการวินิจฉัย แต่หากสังเกตอย่างละเอียด โรคหัด จะมีระยะดำเนินโรคที่ค่อนข้างชัดเจน แบ่งออกเป็นสองช่วงสำคัญดังนี้

จุดสังเกตเฉพาะตัว: ไข้สูงนำมาก่อน และจุดสีขาวในกระพุ้งแก้ม

ในช่วง 3-5 วันแรก คนไข้จะมีอาการคล้ายไข้หวัดรุนแรง คือมีไข้สูง ตัวร้อนจัด มีน้ำมูก ไอแห้งๆ ตลอดเวลา และตาแดง แฉะ กลัวแสง แดดส่องแล้วจะรู้สึกเคืองตาอย่างมาก

แต่จุดสังเกตสำคัญที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของ โรคหัด ที่หมอมักจะตรวจหาคือ จุดคอปลิก (Koplik's spots) ซึ่งเป็นจุดสีขาวอมเทาขนาดเล็กคล้ายผงเกลือ มีขอบแดงๆ ขึ้นอยู่บริเวณกระพุ้งแก้มด้านในตรงข้ามกับฟันกรามซี่ล่าง จุดนี้จะขึ้นมาก่อนที่ผื่นตามตัวจะปรากฏประมาณ 1-2 วัน และจะหายไปเมื่อผื่นเริ่มขึ้นเต็มตัว

เมื่อผื่นแดงเริ่มปรากฏ: ไล่จากใบหูลงไปจนถึงปลายเท้า

หลังจากมีไข้สูงประมาณ 3-4 วัน ผื่นแดงอันเป็นสัญลักษณ์ของ โรคหัด ก็จะเริ่มปรากฏขึ้น ลักษณะของผื่นจะเป็นผื่นแดงขนาดเล็กนูนเล็กน้อย โดยมีทิศทางการลามที่เฉพาะตัวมาก คือจะเริ่มขึ้นที่บริเวณตีนผมและหลังใบหูก่อน จากนั้นจะค่อยๆ ลามลงมาที่ใบหน้า คอ หน้าอก ลำตัว แขน และลงไปถึงปลายเท้าในที่สุด

ในช่วงที่ผื่นขึ้นนี้ ไข้มักจะยังสูงอยู่ แต่เมื่อผื่นลามไปถึงปลายเท้าแล้ว ไข้จะค่อยๆ ลดลงอย่างรวดเร็ว ผื่นแดงจะค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีแดงเข้มขึ้นจนกลายเป็นสีคล้ำหรือน้ำตาล แตกแห้งและลอกเป็นขุยละเอียด โดยจะค่อยๆ จางหายไปตามลำดับการขึ้นของผื่น

ทำไมหมอถึงกังวลเรื่องโรคหัด? เจาะลึกภาวะแทรกซ้อนอันตรายที่แฝงอยู่

ถ้า โรคหัด มีแค่ไข้กับผื่นแดงแล้วหายไปเอง หมอคงไม่กังวลเท่าใดนัก แต่สิ่งที่ทำให้แพทย์ทุกคนต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดคือ ภาวะแทรกซ้อน ที่อาจเกิดขึ้นได้ และเป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิต โดยเฉพาะในเด็กเล็กที่อายุต่ำกว่า 5 ปี ผู้ใหญ่ที่อายุมากกว่า 20 ปี และผู้ที่มีระบบภูมิคุ้มกันบกพร่อง

• โรคปอดอักเสบหรือปอดบวม: นี่คือภาวะแทรกซ้อนทางระบบทางเดินหายใจที่อันตรายที่สุด และเป็นสาเหตุหลักของการเสียชีวิตในผู้ป่วย โรคหัด
• สมองอักเสบ: พบได้ประมาณ 1 ใน 1,000 รายของผู้ป่วย ซึ่งอาจส่งผลให้เกิดอาการชัก สูญเสียการได้ยิน หรือมีความบกพร่องทางสติปัญญาในระยะยาว
• หูชั้นกลางอักเสบ: พบได้บ่อยในเด็กเล็ก ทำให้มีอาการปวดหูรุนแรงและมีไข้กลับมาสูงอีกครั้ง
• ท้องเสียและขาดน้ำรุนแรง: ส่งผลให้ร่างกายอ่อนแอและฟื้นตัวได้ช้า

วิธีรักษาเมื่อเป็นโรคหัด: ประคับประคองอาการอย่างไรให้ปลอดภัยและฟื้นตัวไว

ในปัจจุบันยังไม่มียาต้านไวรัสที่สามารถฆ่าเชื้อ โรคหัด ได้โดยตรง การรักษาหลักจึงเป็นการรักษาตามอาการเพื่อให้ร่างกายแข็งแรงพอที่จะสร้างภูมิคุ้มกันขึ้นมาต่อสู้กับไวรัสเอง

การดูแลรักษาตามอาการที่ถูกต้องประกอบไปด้วยการเช็ดตัวลดไข้และการใช้ยาลดไข้กลุ่มพาราเซตามอลตามขนาดที่แพทย์แนะนำ สิ่งสำคัญที่ต้องเน้นย้ำคือ ห้ามใช้ยาแอสไพรินในเด็กเด็ดขาด เพราะอาจทำให้เกิดกลุ่มอาการเรย์ (Reye's syndrome) ซึ่งเป็นอันตรายต่อสมองและตับอย่างรุนแรง นอกจากนี้ควรให้ผู้ป่วยดื่มน้ำสะอาดบ่อยๆ พักผ่อนให้เพียงพอในห้องที่มีแสงสว่างไม่จ้าเกินไปเพื่อลดอาการเคืองตา

นอกจากนี้ องค์การอนามัยโลก (WHO) ยังแนะนำให้ผู้ป่วย โรคหัด โดยเฉพาะในกลุ่มเด็ก ได้รับยาเม็ดวิตามินเอเสริม เนื่องจากโรคหัดจะทำให้ระดับวิตามินเอในร่างกายลดลงอย่างรวดเร็ว ซึ่งการเสริมวิตามินเอจะช่วยลดความรุนแรงของโรค ป้องกันภาวะตาบอด และลดอัตราการเสียชีวิตจากภาวะแทรกซ้อนได้อย่างมีนัยสำคัญ

เกราะป้องกันที่ดีที่สุด: วัคซีน MMR และการดูแลตัวเองเพื่อห่างไกลโรคหัด

แม้ โรคหัด จะเป็นโรคที่ติดต่อได้ง่ายและมีอันตรายถึงชีวิต แต่ข่าวดีคือเราสามารถป้องกันโรคนี้ได้เกือบ 100% ด้วยการฉีดวัคซีนป้องกันโรคหัด-คางทูม-หัดเยอรมัน (MMR)

ตามแผนงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของประเทศไทย แนะนำให้ฉีดวัคซีน MMR ทั้งหมด 2 เข็มดังนี้

• เข็มแรก: ฉีดเมื่อเด็กอายุ 9-12 เดือน
• เข็มที่สอง: ฉีดเมื่อเด็กอายุ 1 ปีครึ่ง ถึง 2 ปีครึ่ง

การฉีดวัคซีนครบทั้ง 2 เข็มจะช่วยสร้างภูมิคุ้มกันได้สูงถึงร้อยละ 97 และคงอยู่ได้ยาวนานตลอดชีวิต สำหรับผู้ใหญ่ที่ยังไม่เคยเป็นโรคหัดและไม่แน่ใจว่าเคยได้รับวัคซีนครบถ้วนหรือไม่ สามารถปรึกษาแพทย์เพื่อเข้ารับการฉีดวัคซีนกระตุ้นเพื่อความปลอดภัยได้เช่นกัน

สุดท้ายนี้ หากพบว่าคนในบ้านมีอาการไข้สูง ตาแดง ไอ และเริ่มมีผื่นแดงขึ้น ขอแนะนำให้แยกตัวผู้ป่วยออกจากสมาชิกคนอื่นๆ ในบ้านทันที หลีกเลี่ยงการเดินทางไปในที่ชุมชน และรีบพาไปพบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยอย่างถูกต้อง การรู้เท่าทันและป้องกันตั้งแต่เนิ่นๆ คือวิธีที่ดีที่สุดในการปกป้องคนที่เรารักให้ปลอดภัยจาก โรคหัด