เมื่อคนที่เรารักต้องใช้เครื่องช่วยหายใจ: เข้าใจภาวะแทรกซ้อนและวิธีดูแลจากห้องไอซียู

เรื่องน่ารู้เมื่อปอดอ่อนล้าจนต้องพึ่งพาเครื่องช่วยหายใจ

เวลาที่เดินเข้าไปเยี่ยมคนไข้ในหอผู้ป่วยวิกฤต ภาพที่เรามักจะเห็นจนชินตาคือสายระโยงระยาง และเสียงลมหายใจเข้าออกที่เป็นจังหวะสม่ำเสมอจากเครื่องช่วยหายใจ อุปกรณ์ชิ้นนี้เปรียบเสมือนฮีโร่กู้ชีพที่ทำหน้าที่แทนปอดเมื่อร่างกายเหนื่อยล้าเกินกว่าจะหายใจเองไหว แต่ในฐานะแพทย์ ผมมักจะบอกญาติเสมอว่า เหรียญย่อมมีสองด้านเสมอ การช่วยชีวิตด้วยเครื่องมือแพทย์ก็มาพร้อมกับความเสี่ยงที่ร่างกายอาจต้องเผชิญครับ

กลไกการทำงานของเครื่องช่วยหายใจกับความท้าทายที่ปอดต้องเจอ

ตามธรรมชาติแล้ว ร่างกายของเราหายใจด้วยแรงดันลบ คือการขยายตัวของช่องอกเพื่อดึงอากาศเข้ามาเอง แต่เวลาที่เราใส่ท่อช่วยหายใจและต่อเข้ากับเครื่อง เครื่องจะอัดอากาศด้วยแรงดันบวกเข้าไปในปอดโดยตรง แรงดันที่ถูกส่งเข้าไปนี่เองที่เป็นดาบสองคม เพราะหากปอดของผู้ป่วยบอบช้ำอยู่เดิม แรงดันนี้อาจส่งผลให้เนื้อเยื่อปอดได้รับความเสียหายเพิ่มเติมได้ หมอและพยาบาลจึงต้องคอยปรับตั้งค่าเครื่องให้ละเมียดละไมที่สุด เพื่อให้สมดุลระหว่างการช่วยหายใจและการปกป้องเนื้อปอดไปพร้อมกัน

ปัญหาติดเชื้อทางเดินหายใจที่มักแฝงมากับการใส่ท่อ

เมื่อมีสิ่งแปลกปลอมอย่างท่อพลาสติกสอดผ่านหลอดลมค้างไว้ กลไกการป้องกันตัวตามธรรมชาติของร่างกายจะทำงานได้ลดลง แบคทีเรียจากในปากหรือลำคอจึงมีโอกาสเล็ดลอดลงไปสู่ปอดได้ง่ายขึ้น กลายเป็นภาวะปอดอักเสบจากการใช้เครื่องช่วยหายใจ ซึ่งเป็นความท้าทายใหญ่ที่ทีมแพทย์ต้องรับมือ การดูดเสมหะที่สะอาดถูกวิธี การทำความสะอาดช่องปากอย่างสม่ำเสมอ และการปรับเตียงให้ผู้ป่วยนอนศีรษะสูง จึงเป็นกิจวัตรประจำวันที่พยาบาลต้องทำอย่างเคร่งครัดเพื่อลดความเสี่ยงนี้

ภาวะลมรั่วในช่องอกและเนื้อเยื่อปอดช้ำจากแรงดัน

อย่างที่เกริ่นไปว่าเครื่องต้องใช้อากาศอัดเข้าไป ในผู้ป่วยบางรายที่เนื้อปอดเปราะบางมาก เช่น โรคถุงลมโป่งพอง แรงดันนี้อาจทำให้ถุงลมบางส่วนโป่งพองจนแตกออก ส่งผลให้ลมรั่วเข้าไปอยู่ในช่องเยื่อหุ้มปอด ทำให้ผู้ป่วยแน่นหน้าอกกะทันหันและค่าออกซิเจนตกลงอย่างรวดเร็ว ทีมแพทย์ต้องคอยเอ็กซเรย์ปอดติดตามอาการอย่างใกล้ชิด และหากเกิดภาวะนี้จริง ก็จะมีขั้นตอนการใส่สายระบายลมออกอย่างทันท่วงที

ผลกระทบระยะยาวต่อกล้ามเนื้อหายใจและความยากในการหย่าเครื่อง

อีกหนึ่งเรื่องที่คนมักมองข้ามคือ เมื่อเครื่องทำหน้าที่แทนกล้ามเนื้อหายใจทั้งหมดเป็นเวลานาน กล้ามเนื้อกะบังลมและกล้ามเนื้อหน้าอกจะเริ่มฝ่อลีบลงจากการไม่ได้ใช้งาน เปรียบเหมือนคนที่นอนติดเตียงนานๆ แล้วขาจะลีบลงนั่นเอง นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมแพทย์ถึงพยายามประเมินเพื่อถอดเครื่องช่วยหายใจ (Weaning) ให้เร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้ทันทีที่ผู้ป่วยมีความพร้อม เพื่อให้ร่างกายกลับมาฝึกหายใจด้วยตัวเองอีกครั้ง

การดูแลประคับประคองจิตใจและการฟื้นฟูร่างกายร่วมกัน

การดูแลผู้ป่วยที่ใส่เครื่องช่วยหายใจไม่ใช่แค่เรื่องของตัวเลขบนมอนิเตอร์ แต่คือการดูแลความเป็นมนุษย์ของเขาด้วย ผู้ป่วยหลายคนมีความวิตกกังวลสูงเพราะสื่อสารไม่ได้ การที่เราคอยพูดคุย จับมือ หรืออธิบายให้เขาเข้าใจกระบวนการต่างๆ จะช่วยลดความกลัวลงได้มาก และเมื่อผ่านพ้นวิกฤตไปได้ การทำกายภาพบำบัดปอดและร่างกายอย่างต่อเนื่องจะช่วยให้ผู้ป่วยกลับคืนสู่คุณภาพชีวิตที่ดีได้ใกล้เคียงเดิมมากที่สุดครับ