ทำไมคนเราถึงหันไปพึ่งสารเสพติดหรือพฤติกรรมเสี่ยงเวลาเจอเรื่องหนักๆ ในชีวิต

ทำไมความเครียดถึงทำให้เราอยากหาทางออกด้วยวิธีที่อันตราย

หลายครั้งที่หมอตรวจคนไข้ในคลินิก หมอมักจะเจอคำถามหรือเรื่องเล่าที่คล้ายกัน คือเวลาเจอปัญหาชีวิตหนักๆ เรื่องงาน เรื่องเงิน หรือความสัมพันธ์ บางคนรู้สึกเหมือนทางตัน จนเผลอหยิบยื่นตัวเองให้กับสารเสพติด หรือพฤติกรรมเสี่ยงอย่างอื่น เช่น การพนัน หรือการดื่มแอลกอฮอล์หนักๆ เพื่อให้ลืมความทุกข์ไปชั่วคราว การกระทำแบบนี้ไม่ใช่เพราะคนคนนั้นอ่อนแอ แต่มันคือกลไกการเอาตัวรอดของสมองที่กำลังพยายามหาทางหนีจากความเจ็บปวดทางอารมณ์ในขณะนั้น

วงจรของการใช้สารเสพติดเพื่อหลีกหนีปัญหา

เมื่อคนเราเผชิญกับความเครียดเรื้อรัง สมองจะหลั่งฮอร์โมนแห่งความเครียดออกมาตลอดเวลา ทำให้เรารู้สึกทุกข์ วิตกกังวล และนอนไม่หลับ เมื่อสารเสพติดหรือพฤติกรรมเสี่ยงเข้ามามีบทบาท มันจะไปกระตุ้นสารเคมีในสมองที่เรียกว่า โดปามีน ให้หลั่งออกมาอย่างรวดเร็ว ทำให้ความทุกข์ที่เกาะกินใจอยู่ถูกแทนที่ด้วยความรู้สึกผ่อนคลายชั่วขณะ แต่ปัญหาคือ นี่คือการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ เพราะเมื่อฤทธิ์ของสารเหล่านั้นหมดไป ปัญหาเดิมก็ยังอยู่ แถมเรายังต้องแบกรับผลกระทบจากสิ่งที่เพิ่งทำลงไปเพิ่มขึ้นอีกด้วย

ไม่ใช่แค่สารเสพติด แต่พฤติกรรมเสี่ยงก็อันตรายไม่แพ้กัน

นอกจากสารเคมีแล้ว หลายคนเลือกหนีปัญหาด้วยพฤติกรรมอื่น เช่น การใช้จ่ายเกินตัวเพื่อชดเชยความเหงา การเล่นเกมหักโหมจนเสียการเสียงาน หรือการกินอาหารในปริมาณที่ผิดปกติ พฤติกรรมเหล่านี้มีกลไกที่คล้ายกับการใช้สารเสพติด คือเป็นการหาพื้นที่ปลอดภัยชั่วคราวเพื่อไม่ต้องเผชิญหน้ากับความจริงที่เจ็บปวด หมออยากย้ำว่า พฤติกรรมเหล่านี้หากทำจนเป็นนิสัย จะกลายเป็นกับดักที่ดึงให้เราจมดิ่งลงไปลึกกว่าเดิม เพราะนอกจากความเครียดเรื่องเดิมแล้ว เราจะเริ่มมีความรู้สึกผิดและสูญเสียความมั่นใจในตัวเองตามมา

สัญญาณเตือนภัยที่บอกว่าเรากำลังเริ่มเดินมาผิดทาง

• มีความคิดวนเวียนว่าต้องพึ่งพาสิ่งนั้นเพื่อคลายเครียดเท่านั้นถึงจะมีความสุข
• เริ่มสูญเสียการควบคุม ทำกิจกรรมเหล่านั้นนานขึ้น หรือถี่ขึ้นกว่าที่ตั้งใจไว้
• คนรอบข้างเริ่มทักว่าพฤติกรรมเปลี่ยนไป หรือเริ่มมีปัญหากับงานและคนใกล้ชิด
• ความรู้สึกผิดกัดกินใจหลังจากที่ทำพฤติกรรมเสี่ยงเหล่านั้นเสร็จสิ้น

ก้าวแรกของการแก้ไขเมื่อใจเริ่มไม่ไหว

การยอมรับว่าเรากำลังใช้สารเสพติดหรือพฤติกรรมเสี่ยงเพื่อหนีปัญหา คือก้าวแรกที่กล้าหาญที่สุด หมอแนะนำว่าแทนที่จะตำหนิตัวเอง ให้ลองเปลี่ยนมาสำรวจว่า อะไรคือต้นตอของความทุกข์นั้นจริงๆ หากรู้สึกว่าแบกรับคนเดียวไม่ไหว การมองหาผู้เชี่ยวชาญหรือจิตแพทย์ไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่เป็นการหาเครื่องมือมาช่วยซ่อมแซมจิตใจให้กลับมาแข็งแรงเหมือนเดิม การพูดคุยกับคนที่เราไว้ใจได้ หรือการฝึกสังเกตอารมณ์ตัวเองก่อนจะเผลอไปหาพฤติกรรมเสี่ยง จะช่วยให้เราเห็นช่องว่างระหว่างอารมณ์กับความอยาก และสามารถเลือกทางออกที่ดีกว่าให้กับตัวเองได้ในระยะยาว