ระวังตัวอย่างไรดี: เรื่องจริงของการติดต่อผ่านทางเลือดและสารคัดหลั่งที่ควรรู้

เวลาที่ตรวจสุขภาพหรือได้ยินข่าวเกี่ยวกับโรคติดต่อร้ายแรง เช่น ไวรัสตับอักเสบบี หรือเอชไอวี เรามักจะได้ยินคำว่า การติดต่อผ่านทางเลือดและสารคัดหลั่ง บ่อยๆ จนบางทีก็รู้สึกกลัวเพราะไม่รู้ว่าขอบเขตมันแคบกว้างแค่ไหน ใช้ชีวิตประจำวันร่วมกับคนอื่นจะเสี่ยงไหม วันนี้หมอขอมาเล่าให้ฟังแบบเข้าใจง่ายๆ จากประสบการณ์ตรวจคนไข้ เพื่อให้เราดูแลตัวเองและคนที่เรารักได้อย่างสบายใจและปลอดภัยครับ

สารคัดหลั่งคืออะไรบ้าง และอะไรบ้างที่จัดอยู่ในกลุ่มนี้?

เวลาแพทย์พูดถึงสารคัดหลั่ง หลายคนอาจจะนึกภาพไม่ออกว่ามีอะไรบ้าง จริงๆ แล้วร่างกายเรามีของเหลวหลายชนิด แต่ตัวที่ต้องระวังเป็นพิเศษในแง่ของการส่งต่อเชื้อโรคมีอยู่ไม่กี่อย่างครับ

• เลือดและส่วนประกอบของเลือด: ถือว่ามีความเข้มข้นของเชื้อสูงที่สุด หากเข้าสู่ร่างกายผ่านแผลหรือเยื่อบุ
• น้ำอสุจิและสารหล่อลื่นในช่องคลอด: ช่องทางหลักของการติดต่อผ่านเพศสัมพันธ์
• น้ำนมแม่: สามารถถ่ายทอดเชื้อจากแม่สู่ลูกได้
• ของเหลวอื่นๆ: เช่น น้ำหล่อสมองและไขสันหลัง น้ำในข้อต่อ หรือน้ำในช่องท้อง ซึ่งมักเจอในเคสทางการแพทย์

ส่วนของเหลวในร่างกายที่เราไม่ต้องกังวลว่าจะติดเชื้อในชีวิตประจำวัน ได้แก่ เหงื่อ น้ำตา น้ำลาย (ยกเว้นมีเลือดปนหรือแผลในปาก) อุจจาระ และปัสสาวะ ยกเว้นแต่ว่าจะมีคราบเลือดปะปนอยู่ด้วยจริงๆ

ช่องทางที่เชื้อโรคจะหลุดลอดเข้ามาในร่างกายเรา

เชื้อโรคเหล่านี้ตัวเล็กมากและไม่สามารถเดินเข้าผิวหนังปกติของเราได้หรอกครับ มันต้องมีช่องทางในการเดินทางเสมอ ซึ่งประตูหลักๆ ที่เชื้อจะเข้าสู่ร่างกายได้มีดังนี้

• การมีเพศสัมพันธ์ที่ไม่ป้องกัน: นี่คือช่องทางอันดับต้นๆ ที่พบเชื้อได้บ่อยที่สุด
• การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน: มักพบในกลุ่มผู้ใช้สารเสพติด หรือการสัก เจาะตามร้านที่ไม่ได้มาตรฐานความสะอาด
• อุบัติเหตุจากของมีคมบาด: เช่น บุคลากรทางการแพทย์โดนเข็มตำ หรือการใช้มีดโกนหนวดร่วมกันในครอบครัว
• แม่สู่ลูก: ถ่ายทอดผ่านทางรก น้ำนม หรือระหว่างคลอด

เรื่องไหนจริงเรื่องไหนลวง: ชีวิตประจำวันร่วมกันติดได้ไหม?

คำถามยอดฮิตที่หมอโดนถามบ่อยมากคือ นั่งกินข้าวด้วยกัน ใช้ห้องน้ำร่วมกัน หรือโดนยุงกัด จะติดเชื้อทางเลือดและสารคัดหลั่งไหม คำตอบคือ ไม่ติดครับ เชื้อกลุ่มนี้ไม่ได้ติดต่อผ่านทางอากาศ การหายใจ การกอด การหอมแก้ม หรือการใช้ช้อนจานร่วมกัน เพราะฉะนั้นเรายังสามารถใช้ชีวิตร่วมกับคนอื่นในสังคมได้อย่างปกติสุข ไม่จำเป็นต้องรังเกียจหรือตีตัวออกห่างใคร เพียงแค่ระมัดระวังในเรื่องส่วนตัวก็พอ

วิธีป้องกันตัวเองให้ห่างไกลจากความเสี่ยง

การป้องกันไม่ให้ตัวเองไปสัมผัสกับความเสี่ยงนั้นทำได้ไม่ยากเลยครับ เริ่มต้นจากพื้นฐานใกล้ตัวดังนี้

• สวมถุงยางอนามัยทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์ เพื่อความปลอดภัยทั้งเรื่องโรคติดต่อและคุมกำเนิด
• ไม่ใช้ของใช้ส่วนตัวร่วมกับใคร โดยเฉพาะใบมีดโกน แปรงสีฟัน หรือกรรไกรตัดเล็บ ที่อาจมีคราบเลือดติดอยู่
• หากจำเป็นต้องสัก เจาะ หรือฝังเข็ม ต้องเลือกสถานประกอบการที่ใช้เข็มสะอาดและเปลี่ยนใหม่ทุกครั้ง
• สำหรับคุณแม่ตั้งครรภ์ ควรฝากครรภ์แต่เนิ่นๆ เพื่อตรวจคัดกรองโรค ป้องกันการส่งต่อเชื้อให้ลูกน้อย
• ฉีดวัคซีนป้องกันโรคที่ติดต่อผ่านทางเลือดได้ เช่น วัคซีนไวรัสตับอักเสบบี

ทำอย่างไรดีถ้าพลาดพลั้งไปสัมผัสความเสี่ยงมาแล้ว?

สมมติว่าเกิดอุบัติเหตุ เช่น โดนเข็มไม่ทราบที่มาตำ หรือมีเหตุการณ์ไม่คาดคิดเกิดขึ้น สิ่งแรกตั้งสติให้ดีครับ รีบทำความสะอาดแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่ทันที ไม่ควรบีบเค้นแผลแรงๆ แล้วรีบเดินทางมาพบแพทย์โดยด่วนที่สุด ภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมงแรก เพราะแพทย์อาจพิจารณาให้ยาต้านไวรัสเพื่อป้องกันการติดเชื้อฉุกเฉินได้ทันเวลาครับ