เมื่อตับเริ่มมีปัญหา ทำไมสมองถึงเริ่มรวน: ทำความเข้าใจภาวะแทรกซ้อนทางระบบประสาทจากโรคตับ

ทำไมคนเป็นโรคตับถึงมีอาการหลงลืมหรือซึมลง

หลายคนมักเข้าใจว่าโรคตับเป็นเรื่องของท้องอืด ตัวเหลือง หรือปวดชายโครงเท่านั้น แต่ในฐานะหมอ ผมอยากบอกว่าตับกับสมองนั้นมีความสัมพันธ์กันมากกว่าที่คิด เมื่อตับของเราเริ่มทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ โดยเฉพาะในกลุ่มคนไข้โรคตับแข็งหรือโรคตับคั่งไขมันระยะที่มีการอักเสบจนเกิดพังผืด ตับจะสูญเสียหน้าที่สำคัญในการกำจัดสารพิษออกจากกระแสเลือด โดยเฉพาะสารแอมโมเนียที่เกิดจากการย่อยสลายโปรตีน เมื่อสารเหล่านี้คั่งค้างและไหลเวียนไปถึงสมอง จึงเกิดภาวะที่เรียกว่า ภาวะแทรกซ้อนทางระบบประสาทจากโรคตับเรื้อรังหรือโรคตับคั่งไขมัน หรือที่เราเรียกทางการแพทย์ว่า Hepatic Encephalopathy

สัญญาณเตือนจากสมองที่คนใกล้ชิดต้องสังเกต

อาการไม่ได้เกิดขึ้นแบบเฉียบพลันเสมอไป แต่มักจะค่อยเป็นค่อยไปจนบางครั้งคนในครอบครัวอาจมองว่าเป็นแค่ความอ่อนเพลียธรรมดา สัญญาณที่ต้องเริ่มสงสัยมีดังนี้

• การนอนหลับสลับเวลา คือกลางวันง่วงนอนมาก แต่กลางคืนกลับตื่นตัว
• บุคลิกภาพเปลี่ยนไป จากคนที่ใจเย็นกลายเป็นคนหงุดหงิดง่าย หรือดูซึมลงอย่างเห็นได้ชัด
• การตัดสินใจหรือการคิดเลขง่ายๆ เริ่มทำได้ยากขึ้น
• มือสั่นหรือกระตุกขณะพยายามเหยียดแขนค้างไว้ ซึ่งเป็นอาการที่ชัดเจนมากในระยะนี้
• ในรายที่เป็นหนักอาจถึงขั้นพูดจาสับสน งุนงง หรือซึมลงจนปลุกไม่ตื่น

โรคตับคั่งไขมันก็นำไปสู่ปัญหาทางสมองได้จริงหรือ

โรคตับคั่งไขมันชนิดที่เริ่มมีการอักเสบ (NASH) เป็นภัยเงียบที่น่ากลัว เพราะคนไข้มักไม่รู้ตัวจนกว่าจะเกิดพังผืดในตับ หากปล่อยให้ไขมันสะสมและเกิดการอักเสบเรื้อรัง ตับจะเริ่มทำงานบกพร่องสะสมไปเรื่อยๆ จนวันหนึ่งที่ไม่สามารถกรองสารพิษได้เพียงพอ ภาวะสมองบวมหรือการทำงานของสมองผิดปกติจากสารพิษก็สามารถเกิดขึ้นได้เช่นเดียวกับโรคตับแข็งจากสาเหตุอื่นๆ ดังนั้นการตรวจสุขภาพตับและควบคุมไขมันในเลือดจึงเป็นวิธีป้องกันภาวะทางระบบประสาทเหล่านี้ที่ดีที่สุด

การดูแลและการรักษาเมื่อเริ่มมีอาการ

เมื่อตรวจพบว่าสมองเริ่มทำงานผิดปกติจากโรคตับ หมอจะเน้นการจัดการที่ต้นเหตุเป็นหลัก

• การใช้ยาขับถ่าย: เพื่อช่วยลดการดูดซึมสารแอมโมเนียจากลำไส้ใหญ่และขับถ่ายออกมาให้เร็วที่สุด
• การปรับสมดุลอาหาร: ไม่ใช่การงดโปรตีนจนขาดสารอาหาร แต่เป็นการเลือกแหล่งโปรตีนที่ย่อยง่ายและเหมาะสมกับสภาพตับ เพื่อลดการสร้างแอมโมเนียในร่างกาย
• การเฝ้าระวังปัจจัยกระตุ้น: อาการมักจะกำเริบหนักขึ้นหากคนไข้มีภาวะท้องผูก ติดเชื้อในกระแสเลือด หรือการใช้ยาบางชนิดที่ส่งผลต่อสมองโดยตรง

คำแนะนำจากหมอถึงญาติคนไข้

หากคนในครอบครัวมีประวัติโรคตับและเริ่มมีพฤติกรรมแปลกไป การรีบพามาพบแพทย์เพื่อตรวจเลือดดูค่าแอมโมเนียหรือระดับการทำงานของตับเป็นเรื่องสำคัญมาก ภาวะนี้หากดูแลอย่างถูกวิธีและควบคุมการทำงานของตับได้ดี อาการทางสมองมักจะดีขึ้นหรือกลับมาเป็นปกติได้ แต่หากปล่อยทิ้งไว้จนเข้าสู่ระยะซึมลึก อาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตรายถึงชีวิตได้ครับ