ช่วงนี้คุณพ่อคุณแม่สังเกตไหมว่า ลูกสาววัยรุ่นที่บ้านดูเหนื่อยเพลีย หลับยาก ตื่นสาย หรือบ่นมึนหัวบ่อยๆ จนคิดว่าเป็นเพราะการเรียนหนักหรือนอนดึกเกินไป แต่อีกหนึ่งสาเหตุที่หมอพบได้บ่อยมากในห้องตรวจ และมักถูกมองข้ามไปก็คือ ภาวะการขาดธาตุเหล็กในเด็กวัยรุ่นหญิง ซึ่งส่งผลกระทบต่อทั้งการเรียน อารมณ์ และการเจริญเติบโตของน้องๆ โดยตรง
ทำไมเด็กผู้หญิงวัยรุ่นถึงเสี่ยงขาดธาตุเหล็กมากกว่าคนอื่น?
วัยรุ่นเป็นช่วงที่ร่างกายเติบโตเร็วมาก ความต้องการสารอาหารต่างๆ จึงพุ่งสูงขึ้นเป็นเงาตามตัว โดยเฉพาะน้องผู้หญิงที่เริ่มมีประจำเดือน ทุกๆ เดือนร่างกายจะต้องสูญเสียเลือดและธาตุเหล็กไปส่วนหนึ่ง ยิ่งถ้าประจำเดือนมามากหรือมานาน ยิ่งทำให้สูญเสียธาตุเหล็กสะสมในร่างกายไปเรื่อยๆ ประกอบกับพฤติกรรมการกินของวัยรุ่น เช่น การลดน้ำหนัก การกินเจ หรือการเลือกกินแต่อาหารฟาสต์ฟู้ด ยิ่งทำให้ได้รับธาตุเหล็กเข้าสู่ร่างกายไม่เพียงพอต่อความต้องการ
สัญญาณเตือนแบบไหนที่ฟ้องว่าลูกกำลังขาดธาตุเหล็ก?
อาการขาดธาตุเหล็กในระยะแรกมักจะมาแบบเงียบๆ น้องอาจจะแค่รู้สึกเพลียๆ ไม่มีแรง แต่ถ้าปล่อยทิ้งไว้นานจนเริ่มเกิดภาวะโลหิตจาง ร่างกายจะส่งสัญญาณเตือนที่ชัดเจนขึ้น เช่น
- เหนื่อยง่าย อ่อนเพลียตลอดเวลา: ตื่นมาก็ยังไม่สดชื่น ทำอะไรนิดหน่อยก็เหนื่อยหอบ
- หน้าซีด ตัวซีด: สังเกตได้จากสีผิวที่เคยสดใสเริ่มซีดเซียว เยื่อบุตาด้านในและริมฝีปากดูซีดขาว
- ไม่มีสมาธิ ผลการเรียนตกลง: สมองล้า คิดอะไรไม่ค่อยออก จำยาก เพราะสมองได้รับออกซิเจนไม่เต็มที่
- วิงเวียนศีรษะ หน้ามืดบ่อย: โดยเฉพาะเวลากลุกขึ้นยืนเร็วๆ
- ผมร่วง เล็บเปราะง่าย: เส้นผมแห้งเสียหลุดร่วงง่าย หรือเล็บเว้าแอ่นเป็นรูปช้อน
เช็กลิสต์อาหารเพิ่มธาตุเหล็กที่วัยรุ่นกินง่ายและอร่อยด้วย
การแก้ปัญหาภาวะการขาดธาตุเหล็กในเด็กวัยรุ่นหญิงเริ่มต้นได้ง่ายที่สุดที่จานอาหารครับ คุณแม่สามารถช่วยปรับเมนูในแต่ละวันให้น้องได้รับธาตุเหล็กจากธรรมชาติได้เต็มที่ โดยแบ่งเป็นสองกลุ่มหลักๆ คือ
ธาตุเหล็กจากเนื้อสัตว์ที่ดูดซึมง่าย
อาหารกลุ่มนี้เรียกว่าฮีมไอออน (Heme Iron) ซึ่งร่างกายสามารถนำไปใช้ได้ทันที ได้แก่ เนื้อแดง เช่น เนื้อวัว เนื้อหมู ตับสัตว์ และเลือดหมูหรือเลือดไก่ ในเมนูโปรดของวัยรุ่น เช่น ก๋วยเตี๋ยวหมูสับ หรือสเต็กเนื้อ
ธาตุเหล็กจากพืชที่ต้องมีวิตามินซีช่วย
สำหรับน้องๆ ที่ไม่กินเนื้อสัตว์หรือกินมังสวิรัติ จะได้รับ non-heme iron จากผักใบเขียวเข้ม เช่น คะน้า ตำลึง ปวยเล้ง และธัญพืชต่างๆ ข้อจำกัดคือร่างกายจะดูดซึมได้น้อยกว่า แต่เราสามารถแก้ได้ง่ายๆ ด้วยการกินอาหารที่มีวิตามินซีสูงร่วม1ด้วย เช่น ดื่มน้ำส้มคั้นสด หรือกินฝรั่ง มะละกอ หลังมื้ออาหาร เพื่อช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็กให้ดีขึ้นหลายเท่าตัว
ลูกต้องกินยาเสริมธาตุเหล็กไหม หรือแค่ปรับอาหารก็พอ?
ถ้าผลตรวจเลือดพบว่ามีภาวะซีดจากการขาดธาตุเหล็กชัดเจน การปรับอาหารอย่างเดียวอาจใช้เวลานานเกินไปในการเติมคลังธาตุเหล็กในร่างกายให้กลับมาเต็ม หม่อมักจะพิจารณาให้วิตามินหรือยาเสริมธาตุเหล็กชนิดเม็ดหรือชนิดน้ำร่วมด้วย โดยช่วงแรกที่กินอาจมีผลข้างเคียงเล็กน้อย เช่น คลื่นไส้ ท้องผูก หรืออุจจาระเปลี่ยนเป็นสีดำคล้ำ ซึ่งเป็นเรื่องปกติ ไม่ต้องตกใจครับ แนะนำให้กินหลังอาหารทันทีและดื่มน้ำตามมากๆ จะช่วยลดอาการเหล่านี้ได้
อาการแบบไหนที่ควรพาลูกมาตรวจเลือดกับหมอ?
หากคุณพ่อคุณแม่สังเกตว่าลูกสาวมีอาการอ่อนเพลียเรื้อรัง หน้าซีดเซียวอย่างเห็นได้ชัด หรือมีประจำเดือนมามากผิดปกติจนต้องเปลี่ยนผ้าอนามัยทุกชั่วโมง ร่วมกับมีอาการใจสั่นหรือเจ็บแน่นหน้าอกเวลาออกแรง แนะนำให้พามาพบแพทย์เพื่อตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดและการทำงานของธาตุเหล็กในร่างกาย เพราะการวินิจฉัยได้เร็วจะช่วยให้น้องกลับมามีเรี่ยวแรง สดใส และเรียนหนังสือได้อย่างมีความสุขอีกครั้ง
