โดนกัดแบบไหนถึงต้องใช้เซรุ่มต้านพิษสุนัขบ้า? หมอสรุปให้ฟังแบบเข้าใจง่าย

เซรุ่มต้านพิษสุนัขบ้า คืออะไรและต่างจากวัคซีนอย่างไร

เวลาคนไข้โดนสุนัขหรือแมวกัดแล้วเข้ามาปรึกษาหมอ คำถามแรกๆ ที่มักจะได้ยินคือ ต้องฉีดเซรุ่มด้วยไหม หรือฉีดแค่แค่วัคซีนก็พอ อยากให้เข้าใจก่อนว่าวัคซีนที่เราฉีดกันปกติคือการกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันขึ้นมาเอง ซึ่งต้องใช้เวลา แต่เซรุ่ม (Rabies Immunoglobulin) คือภูมิคุ้มกันสำเร็จรูปที่หมอฉีดเข้าไปให้ทันทีเพื่อไปทำลายเชื้อที่แผลในขณะที่ร่างกายเรายังไม่มีภูมิคุ้มกันครับ

วิธีตรวจเช็กความจำเป็นในการใช้เซรุ่มต้านพิษสุนัขบ้าดูจากอะไรบ้าง

ไม่ใช่ทุกคนที่โดนกัดแล้วต้องใช้เซรุ่มครับ หมอจะประเมินจากความเสี่ยงเป็นหลัก โดยมีปัจจัยสำคัญดังนี้

• ความรุนแรงของบาดแผล: หากเป็นแผลลึก แผลฉกรรจ์ หรือแผลที่มีเลือดออกมาก โดยเฉพาะบริเวณที่มีเส้นประสาทเยอะอย่างใบหน้า มือ หรือนิ้วมือ ความเสี่ยงที่เชื้อจะเข้าสู่ระบบประสาทจะสูงกว่าปกติ
• สถานะของสัตว์ที่กัด: หากสัตว์ที่กัดเสียชีวิตกะทันหัน มีอาการคลุ้มคลั่ง หรือเป็นสัตว์ที่ไม่ทราบประวัติชัดเจน หมอมักจะแนะนำให้ใช้เซรุ่มเพื่อความปลอดภัยไว้ก่อน
• ประวัติการฉีดวัคซีนของผู้ป่วย: ถ้าคุณเคยฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้ามาครบถ้วนตามกำหนด ร่างกายจะมีภูมิคุ้มกันอยู่แล้ว อาจไม่จำเป็นต้องใช้เซรุ่ม แต่ถ้าไม่เคยฉีดเลยหรือฉีดไม่ครบ ความเสี่ยงจะสูงขึ้นทันที

ประเภทของเซรุ่มต้านพิษสุนัขบ้าที่ใช้ในปัจจุบัน

ปัจจุบันเรามีเซรุ่มอยู่สองประเภทหลักๆ ที่ใช้กันในสถานพยาบาล:

• เซรุ่มที่เตรียมจากม้า: มีราคาประหยัดกว่า แต่มีข้อควรระวังเรื่องการแพ้โปรตีนจากม้า จึงต้องมีการทดสอบก่อนฉีดทุกครั้ง
• เซรุ่มที่เตรียมจากมนุษย์: ความเสี่ยงในการแพ้น้อยกว่ามาก แต่จะมีราคาสูงกว่าและบางครั้งอาจมีปริมาณจำกัดในบางพื้นที่

หลักการฉีดเซรุ่มที่แผลสำคัญอย่างไร

หัวใจสำคัญของการใช้เซรุ่ม ไม่ใช่แค่การฉีดเข้ากล้ามเนื้อเหมือนวัคซีนทั่วไป แต่หมอจำเป็นต้องฉีดเซรุ่มรอบๆ บริเวณบาดแผลให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ เพื่อให้ภูมิคุ้มกันเข้าไปจับกับเชื้อไวรัสในบริเวณนั้นโดยตรง ยิ่งฉีดได้เร็วเท่าไหร่โอกาสที่เชื้อจะเดินทางไปทำลายระบบประสาทก็ยิ่งน้อยลงเท่านั้น

ถ้าโดนกัดแล้วควรทำอย่างไรก่อนมาถึงมือหมอ

อย่าพึ่งพาแค่เซรุ่มหรือวัคซีนอย่างเดียวครับ สิ่งแรกที่ต้องทำเมื่อถูกกัดคือ:

• ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่หลายๆ รอบ เพื่อล้างเชื้อไวรัสที่อาจค้างอยู่บริเวณผิวหนังออกให้มากที่สุด
• อย่าปิดแผลแน่นหนาจนเกินไป เพราะเชื้อพิษสุนัขบ้าชอบสภาวะที่ไม่มีอากาศถ่ายเท
• รีบมาพบแพทย์ทันทีเพื่อให้ประเมินว่าการประเมินความจำเป็นในการใช้เซรุ่มต้านพิษสุนัขบ้าในกรณีของคุณนั้นอยู่ในเกณฑ์ที่ต้องฉีดหรือไม่ อย่าปล่อยทิ้งไว้จนเกินเวลาครับ