ในฐานะหมอที่ตรวจคนไข้เด็กและครอบครัวมานาน หลายครั้งที่ต้องเจอคำถามจากคุณพ่อคุณแม่ว่า ลูกยังเด็กเกินกว่าจะเข้าใจเรื่องการตายหรือการจากลาจริงหรือเปล่า หลายคนพยายามเก็บเรื่องเศร้าไว้เป็นความลับ หลบเลี่ยงไม่ยอมพูดถึง เพื่อหวังว่าจะช่วยปกป้องจิตใจดวงน้อยๆ ของลูกให้พ้นจากความเสียใจ แต่ในความเป็นจริงแล้ว เด็กๆ ไม่ว่าจะเล็กแค่ไหน เขารับรู้และสัมผัสถึงความเปลี่ยนแปลงรอบตัวได้ดีกว่าที่เราคิดมาก
การสูญเสียสัตว์เลี้ยงแสนรัก การจากไปของคุณปู่คุณย่า หรือแม้แต่การหย่าร้างของพ่อแม่ ล้วนเป็นรอยร้าวครั้งใหญ่ในโลกของเด็ก การทำความเข้าใจว่า ภาวะสูญเสียและการโศกเศร้าในเด็ก แสดงออกอย่างไร และเราจะช่วยประคับประคองจิตใจเขาได้อย่างไร จึงเป็นเรื่องสำคัญมากที่คนเป็นพ่อเป็นแม่ควรเรียนรู้ร่วมกัน
เด็กแต่ละช่วงวัยเข้าใจเรื่องความตายและการจากลาไม่เหมือนกันนะ
การแสดงออกถึงความโศกเศร้าของเด็กจะเปลี่ยนไปตามพัฒนาการและช่วงอายุ ซึ่งเป็นสิ่งที่คุณพ่อคุณแม่ต้องสังเกตให้ดี
เด็กวัยเตาะแตะจนถึงสามขวบ: คิดว่าเป็นการจากไปชั่วคราว
เด็กในวัยนี้ยังไม่รู้จักคำว่าตายในเชิงชีววิทยา เขามองว่าการจากไปก็เหมือนการเล่นซ่อนหา หรือการเข้านอน เดี๋ยวเดียวก็ตื่น เดี๋ยวเดียวก็กลับมา ดังนั้น เขาอาจจะไม่ได้แสดงความเศร้าโศกฟูมฟายในทันที แต่จะแสดงออกผ่านพฤติกรรมแทน เช่น ร้องงอแงเกาะติดพ่อแจ นอนไม่หลับ หรือปัสสาวะรดที่นอนทั้งๆ ที่เคยฝึกได้แล้ว
เด็กวัยอนุบาลถึงเจ็ดขวบ: คิดว่าความตายเหมือนการนอนหลับหรือการ์ตูน
วัยนี้เริ่มรู้แล้วว่าการตายคือการหายไป แต่ยังเข้าใจว่ามันเป็นเรื่องชั่วคราว หรือบางทีก็คิดว่าคนตายยังมีความรู้สึก หิว หรือหนาวได้เหมือนในการ์ตูน เด็กๆ วัยนี้มักจะโทษว่าเป็นความผิดของตัวเอง เช่น คิดว่าที่ปู่ตายเพราะตัวเองเคยดื้อใส่ หรือคิดว่าแม่ไปทำงานต่างจังหวัดเพราะตัวเองไม่เชื่อฟัง
เด็กโตแปดขวบขึ้นไป: เริ่มเข้าใจความจริงแต่เก็บความรู้สึกเก่ง
เด็กกลุ่มนี้เข้าใจเรื่องความตายอย่างถ่องแท้แล้วว่าเป็นเรื่องถาวรและเกิดขึ้นกับทุกคนได้ แต่สิ่งที่มักเกิดขึ้นคือ เขารู้สึกว่าตัวเองต้องเข้มแข็งเพื่อไม่ให้พ่อแม่เสียใจเพิ่มขึ้น บางคนเลือกที่จะเก็บตัวเงียบ ไม่ยอมคุยกับใคร หรือแสดงออกด้วยการเกเรที่โรงเรียนแทน
สัญญาณเตือนจากลูกน้อย เมื่อความเสียใจกลายเป็นแผลใจที่ต้องรีบดูแล
เวลาที่เด็กเศร้า เขาไม่ค่อยพูดออกมาตรงๆ ว่าเสียใจเหมือนผู้ใหญ่หรอกครับ แต่เขาจะส่งสัญญาณทางร่างกายและพฤติกรรมออกมาให้เราเห็น ซึ่งถ้าอาการเหล่านี้เป็นอยู่นานเกินไปหรือรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ อาจแปลว่าลูกกำลังติดอยู่ในภาวะโศกเศร้าที่ซับซ้อน
- พฤติกรรมถดถอย: ลูกกลับมาทำตัวเหมือนเด็กเล็กๆ เช่น ดูดนิ้ว พูดเสียงเด็ก หรือขอขวดนมอีกครั้ง
- ปัญหาการกินและการนอน: นอนไม่หลับ ฝันร้ายบ่อยๆ หรือตื่นมาผวาตอนดึก รวมถึงเบื่ออาหารจนน้ำหนักลด
- เจ็บป่วยทางกายโดยหาสาเหตุไม่พบ: บ่นปวดท้อง ปวดหัวบ่อยๆ โดยเฉพาะในเวลาที่จะต้องไปโรงเรียนหรือต้องห่างจากพ่อแม่
- ผลการเรียนและสังคมเปลี่ยนไป: เหม่อลอย ไม่มีสมาธิ ไม่อยากเล่นกับเพื่อนฝูงเหมือนก่อน
คุณพ่อคุณแม่จะช่วยโอบกอดจิตใจของลูกในช่วงเวลาที่ยากลำบากนี้ได้อย่างไร
การเยียวยาจิตใจเด็กที่กำลังสูญเสีย ไม่ใช่การพยายามทำให้เขาลืมความเศร้า แต่เป็นการเดินเคียงข้างและให้พื้นที่เขาได้แสดงความรู้สึกออกมาอย่างปลอดภัย
พูดคุยด้วยความจริงใจและใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย
เลี่ยงการใช้คำเปรียบเปรยชวนสับสน เช่น บอกว่าท่านหลับไปแล้ว หรือท่านเดินทางไกล เพราะจะทำให้เด็กกลัวการนอนหลับหรือกลัวการเดินทาง ให้ใช้คำตรงๆ แต่ละมุนละไม เช่น คุณปู่เสียชีวิตแล้ว หัวใจหยุดทำงานแล้ว และท่านจะไม่เจ็บปวดอีกต่อไปแล้ว
ยอมรับและอนุญาตให้ลูกแสดงความรู้สึกทุกรูปแบบ
ปล่อยให้เขาร้องไห้ แสดงความโกรธ หรือแม้แต่หัวเราะออกมาโดยไม่ต้องไปห้ามว่า ห้ามร้องไห้ต้องเป็นเด็กดี การบอกว่า ร้องไห้ได้เลยนะ แม่เข้าใจว่าลูกเสียใจแค่ไหน ช่วยให้เด็กรู้สึกปลอดภัยที่จะปลดปล่อยความรู้สึก
รักษาชีวิตประจำวันให้คงเดิมมากที่สุด
ท่ามกลางความสูญเสียที่ทำให้โลกรอบตัวลูกสั่นคลอน กิจวัตรประจำวันเดิมๆ เช่น เวลาตื่น เวลาทานข้าว หรือเวลานอน จะช่วยสร้างความมั่นคงทางจิตใจให้เขารู้สึกว่าโลกนี้ยังมีความปลอดภัยหลงเหลืออยู่
สุดท้ายแล้ว การสูญเสียเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ การที่เด็กๆ ได้เรียนรู้และผ่านพ้นความเศร้าไปพร้อมกับความรักความเข้าใจของคนในครอบครัว จะช่วยสร้างภูมิทัศน์ทางจิตใจที่แข็งแกร่ง ทำให้เขาเติบโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ที่เข้าใจความเปราะบางของชีวิตและมีความเห็นอกเห็นใจผู้อื่นได้อย่างลึกซึ้ง
