ถ้าคุณเคยมีอาการปวดท้อง ท้องเสียเรื้อรังเป็นเดือนๆ ถ่ายมูกเลือด หรือน้ำหนักลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุ กินยาปรับลำไส้เท่าไหร่ก็ไม่หายขาด หมออยากให้ลองหันมาทำความเข้าใจเกี่ยวกับ โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังชนิดไอบี หรือ Inflammatory Bowel Disease (IBD) กันมากขึ้น โรคนี้ไม่ใช่แค่เรื่องของอาหารเป็นพิษหรือลำไส้แปรปรวนทั่วไป แต่เป็นภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายทำงานผิดปกติ จนเกิดการอักเสบเรื้อรังขึ้นที่บริเวณผนังทางเดินอาหาร
ทำความรู้จัก โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังชนิดไอบี คืออะไร ทำไมถึงต่างจากปวดท้องทั่วไป?
โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังเกิดจากการที่ระบบภูมิคุ้มกันร่างกายเข้าใจผิด คิดว่าเยื่อบุทางเดินอาหารเป็นสิ่งแปลกปลอม จึงส่งเซลล์เม็ดเลือดขาวเข้ามาโจมตีจนเกิดการอักเสบ บวม แดง และเกิดแผลในลำไส้ ความน่ากลัวของโรคนี้คือการเป็นๆ หายๆ เรื้อรัง หากไม่ได้รับการรักษาอย่างถูกต้อง การอักเสบสะสมอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนร้ายแรง เช่น ลำไส้ตีบตัน ลำไส้ทะลุ หรือเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดมะเร็งลำไส้ใหญ่ในระยะยาว
2 ชนิดหลักของโรคนี้: Crohn’s Disease กับ Ulcerative Colitis ต่างกันอย่างไร?
เมื่อพูดถึงโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง สามารถแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มโรคหลักตามลักษณะของการอักเสบและตำแหน่งที่เกิดโรค:
- โรคอุจจาระร่วงจากลำไส้อักเสบโครห์น (Crohn’s Disease): โรคนี้สามารถเกิดขึ้นได้กับทุกส่วนของทางเดินอาหาร ตั้งแต่ริมฝีปากไปจนถึงทวารหนัก แต่ที่พบบ่อยที่สุดคือช่วงลำไส้เล็กส่วนปลายและลำไส้ใหญ่ ลักษณะการอักเสบจะเป็นแบบรอยแผลเป็นจุดๆ สลับกับเนื้อเยื่อปกติ (Skip lesions) และมักจะอักเสบลึกลงไปถึงผนังลำไส้ทุกชั้น
- โรคโคลอนอักเสบเป็นแผลเรื้อรัง (Ulcerative Colitis - UC): สำหรับชนิดนี้ การอักเสบจะจำกัดอยู่เฉพาะที่เยื่อบุผิวชั้นในสุดของลำไส้ใหญ่เท่านั้น โดยเริ่มจากบริเวณทวารหนักและลามต่อเนื่องขึ้นไปทางลำไส้ใหญ่ ทำให้เกิดแผลเปื่อยและมีเลือดออกได้ง่าย
สังเกตสัญญาณเตือน: อาการแบบไหนที่เข้าข่ายโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง?
อาการของ โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังชนิดไอบี มีได้ตั้งแต่ระดับปานกลางไปจนถึงรุนแรง ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและความรุนแรงของการอักเสบ โดยอาการที่พบได้บ่อย ได้แก่:
- ท้องเสียเรื้อรังที่เป็นต่อเนื่องนานกว่า 4 สัปดาห์
- อุจจาระมีมูกเลือดปน หรือถ่ายเป็นเลือดสด
- ปวดท้อง บิด เกร็งบ่อยๆ โดยเฉพาะเวลาหลังรับประทานอาหาร
- น้ำหนักตัวลดลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ได้ diet
- มีไข้ต่ำๆ อ่อนเพลีย ไม่มีแรง
- อาจมีอาการนอกระบบทางเดินอาหาร เช่น ปวดข้อ ข้ออักเสบ แผลในปาก หรือผิวหนังอักเสบ
เช็กให้ชัวร์: ปวดท้องแบบไหนคือลำไส้แปรปรวน (IBS) หรือ ลำไส้อักเสบเรื้อรัง (IBD)
หลายคนมักสับสนระหว่างโรคสำไส้แปรปรวน (IBS) กับลำไส้อักเสบเรื้อรัง (IBD) เพราะมีอาการปวดท้องแน่นท้องคล้ายกัน หมออยากอธิบายให้เห็นภาพง่ายๆ ว่า IBS คือการทำงานของลำไส้ผิดปกติแต่โครงสร้างลำไส้ยังสมบูรณ์ดี ไม่พบการอักเสบหรือแผลใดๆ ในขณะที่ IBD คือการที่ลำไส้เกิดการอักเสบ มีแผล มีเลือดออกจริง ซึ่งตรวจพบได้ชัดเจนจากการส่องกล้อง และ IBD อาจมีอาการเตือนสำคัญ เช่น ถ่ายเป็นเลือด ไข้ขึ้น หรือน้ำหนักลด ซึ่งจะไม่พบในโรคลำไส้แปรปรวนทั่วไป
ทำไมอยู่ๆ ลำไส้ถึงอักเสบขึ้นมาเอง? เจาะลึกสาเหตุและปัจจัยกระตุ้น
ในทางการแพทย์ ปัจจุบันยังไม่สามารถระบุสาเหตุที่แน่ชัดได้ 100% แต่เชื่อว่าเกิดจากปัจจัยร่วมหลายอย่าง ได้แก่:
- ระบบภูมิคุ้มกันทำงานผิดปกติ (Immune Malfunction): เมื่อมีเชื้อแบคทีเรียหรือไวรัสเข้าสู่ร่างกาย ระบบภูมิคุ้มกันกลับตอบสนองรุนแรงเกินไป และหันมาทำลายเซลล์เยื่อบุลำไส้ของตัวเอง
- พันธุกรรม: ผู้ที่มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง มีความเสี่ยงที่จะเป็นโรคนี้มากกว่าคนทั่วไป
- สิ่งแวดล้อมและพฤติกรรม: การทานอาหารสไตล์ตะวันตกที่เน้นไขมันสูง ของแปรรูป การสูบบุหรี่ ความเครียดสะสม รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของจุลินทรีย์ในลำไส้ (Gut Microbiome) จากการใช้ยาปฏิชีวนะเกินจำเป็น
ตรวจอย่างไรให้เจอโรค: ขั้นตอนการตรวจวิเคราะห์เพื่อการรักษาที่ตรงจุด
หากหมอสงสัยว่าคนไข้มีภาวะลำไส้อักเสบเรื้อรัง การตรวจวินิจฉัยที่แม่นยำที่สุดคือการส่องกล้องระบบทางเดินอาหาร
- การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy): หมอจะใช้กล้องขนาดเล็กส่องเข้าไปดูผนังลำไส้โดยตรง ทำให้เห็นแผล การอักเสบ หรือรอยโรคได้อย่างชัดเจน พร้อมทั้งเก็บตัวอย่างเนื้อเยื่อ (Biopsy) ไปตรวจทางพยาธิวิทยาเพื่อยืนยันชนิดของโรค
- การตรวจเลือดและอุจจาระ: ตรวจดูค่าการอักเสบในร่างกาย (เช่น CRP หรือ ESR) การตรวจเช็กภาวะโลหิตจาง และการตรวจหาค่า Calprotectin ในอุจจาระ เพื่อประเมินระดับการอักเสบในลำไส้
- การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ หรือเอ็มอาร์ไอ (CT / MRI Enterography): ใช้ประเมินความรุนแรงในส่วนของลำไส้เล็กที่กล้องส่องเข้าไปไม่ถึง
วิธีรักษา: ทำอย่างไรให้โรคสงบและกลับใช้ชีวิตได้ตามปกติ
เป้าหมายหลักของการรักษา โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังชนิดไอบี คือการลดการอักเสบ ทำให้อาการของโรคสงบลง (Remission) ป้องกันการย้อนกลับมาเป็นซ้ำ และช่วยให้เยื่อบุลำไส้สมานตัวได้ดีที่สุด
- การใช้ยารักษา: เริ่มตั้งแต่ยาต้านการอักเสบกลุ่ม 5-ASA, ยาสเตียรอยด์ (ใช้ระยะสั้นช่วงโรคกำเริบ), ยากดภูมิคุ้มกัน จนถึงยากลุ่มชีววัตถุ (Biologics) ที่เข้าไปออกฤทธิ์ยับยั้งสารอักเสบในระดับโมเลกุลอย่างแม่นยำ
- การผ่าตัด: ในกรณีที่การใช้ยาไม่ได้ผล หรือเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น ลำไส้ตีบอุดตัน ลำไส้ทะลุ หรือเป็นแผลเรื้อรังที่ไม่ติด ศัลยแพทย์อาจพิจารณาผ่าตัดเอาลำไส้ส่วนที่มีปัญหาออก
การดูแลตัวเองในชีวิตประจำวันสำหรับผู้ป่วยโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง
นอกจากการทานยาตามแพทย์สั่งอย่างเคร่งครัดแล้ว ปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันมีส่วนสำคัญอย่างมากในการควบคุมโรค:
- สังเกตและจดบันทึกอาหาร: อาหารแต่ละชนิดส่งผลต่อคนไข้แต่ละคนไม่เหมือนกัน ควรสังเกตว่าอาหารประเภทใดกระตุ้นให้ปวดท้องหรือท้องเสีย แล้วเลี่ยงอาหารชนิดนั้น
- เน้นอาหารย่อยง่าย: ทานอาหารปรุงสุก สะอาด แบ่งเป็นมื้อเล็กๆ 4-6 มื้อต่อวัน แทนการทานมื้อใหญ่ และเลี่ยงอาหารมันจัด เผ็ดจัด อาหารที่มีน้ำตาลสูง รวมถึงเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และคาเฟอีน
- จัดการความเครียดและพักผ่อนให้เพียงพอ: ความเครียดเป็นตัวกระตุ้นให้ระบบภูมิคุ้มกันแปรปรวนและทำให้โรคกำเริบได้ง่าย
- งดสูบบุหรี่เด็ดขาด: โดยเฉพาะผู้ป่วยโรคโคลห์น การสูบบุหรี่จะทำให้โรครุนแรงขึ้นและตอบสนองต่อการรักษาน้อยลง
โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังอาจเป็นโรคที่ต้องดูแลกันในระยะยาว แต่หากได้รับการตรวจวินิจฉัยอย่างทันท่วงที และได้รับแผนการรักษาที่เหมาะสม คนไข้ส่วนใหญ่สามารถควบคุมอาการของโรคให้สงบ และกลับไปใช้ชีวิตประจำวัน ทำงาน หรือท่องเที่ยวได้อย่างมีความสุข หากคุณหรือคนใกล้ชิดมีอาการปวดท้อง ท้องเสียเรื้อรัง หรือถ่ายมีเลือดอย่าปล่อยทิ้งไว้ ควรเข้ามาพบแพทย์เพื่อตรวจเช็กอย่างละเอียดครับ
