รู้ทันสัญญาณเตือน เมื่อคนในบ้านเริ่มมีความจำเป็นต้องดูดเสมหะ

เวลาที่ดูแลคนไข้ติดเตียง หรือผู้ป่วยที่มีปัญหาเรื่องการไอขับเสมหะเองไม่ได้ สิ่งหนึ่งที่คนดูแลมักจะกังวลใจอยู่เสมอคือ เราจะรู้ได้อย่างไรว่าถึงเวลาที่ต้องช่วยเขาดูดเสมหะแล้ว หลายคนกลัวว่าจะทำบ่อยเกินไปจนเยื่อบุทางเดินหายใจอักเสบ หรือในทางกลับกัน ก็กลัวว่าถ้าปล่อยไว้นานเกินไปจะทำให้เสมหะเหนียวข้นจนอุดตันทางเดินหายใจ

ในฐานะแพทย์ที่ดูแลผู้ป่วยกลุ่มนี้บ่อยๆ ผมมักจะบอกเสมอว่า ร่างกายของคนไข้จะมีสัญญาณเตือนบางอย่างบอกเราเสมอ ถ้าเราสังเกตให้ดีครับ

เสียงหายใจแบบไหนที่บอกว่ามีเสมหะคั่งค้างและต้องจัดการ

หูของเรานี่แหละครับคือเครื่องมือตรวจเช็กเบื้องต้นที่ดีที่สุด เวลาเดินเข้าไปใกล้เตียงผู้ป่วย ลองสังเกตเสียงหายใจของเขาดู

• เสียงครืดคราดในลำคอหรือหน้าอก: เสียงนี้เกิดจากลมหายใจที่วิ่งผ่านก้อนเสมหะที่ติดอยู่ตามทางเดินหายใจส่วนบนหรือหลอดลมใหญ่ มักจะได้ยินชัดเจนทั้งช่วงหายใจเข้าและหายใจออก
• เสียงหวีดหรือเสียงลมสะดุด: ถ้าเสมหะเริ่มเหนียวและไปอุดแคบทางเดินหายใจส่วนย่อย เราอาจจะได้ยินเสียงลมหายใจที่ผิดปกติไปจากเดิม
• อาการไอแต่ไอไม่ออก: คนไข้พยายามออกแรงไอเพื่อขับเสมหะ แต่ด้วยความอ่อนแรงหรือเสมหะเหนียวเกินไป ทำให้ไอเท่าไหร่ก็ไม่หลุดขึ้นมาสักที เสียงไอจะฟังดูทึบๆ เหมือนมีอะไรติดอยู่ข้างใน

สังเกตสีหน้าและอาการเหนื่อยหอบของคนไข้

นอกจากเสียงแล้ว ร่างกายของคนไข้จะแสดงอาการให้อเห็นชัดเจนเลยว่าออกซิเจนเริ่มไปเลี้ยงไม่พอเพราะทางเดินหายใจเริ่มแคบลงจากเสมหะ

• หายใจเร็วกว่าปกติหรือหายใจแรง: สังเกตเห็นซี่โครงยุบเวลาหายใจเข้า หรือปีกจมูกบาน นั่นแปลว่าเขาต้องออกแรงมากกว่าปกติในการดึงอากาศเข้าปอด
• กระสับกระส่าย นอนไม่หลับ: คนไข้ที่เสมหะอุดตันมักจะแสดงอาการอึดอัด พลิกตัวไปมา ดึงสายออกซิเจน หรือใช้มือจับที่คอตัวเองด้วยความรู้สึกหายใจไม่อิ่ม
• ริมฝีปากหรือปลายนิ้วเริ่มคล้ำ: นี่คือสัญญาณอันตรายระดับสีแดงแสดงถึงภาวะขาดออกซิเจน รีบดูดเสมหะและประเมินอาการด่วนที่สุด

เช็กปอดและอาการรอบตัวร่วมด้วย

สำหรับบ้านที่มีเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว (Pulse Oximeter) ติดไว้ ให้สังเกตค่าความอิ่มตัวของออกซิเจน ถ้าตัวเลขเริ่มตกลงมาจากเกณฑ์ปกติ แม้จะยังดูไม่มีอาการมาก ก็เป็นอีกหนึ่งสิ่งบ่งชี้ความจำเป็นในการดูดเสมหะเพื่อเคลียร์ทางเดินหายใจให้โล่งขึ้น รวมถึงในคนที่ใส่ท่อช่วยหายใจหรือเจาะคอ การเห็นเสมหะลอยขึ้นมาให้เห็นที่ปลายท่อชัดเจน ก็เป็นเวลาที่ต้องทำความสะอาดเช่นกัน

ข้อควรระวังในการดูดเสมหะที่คนดูแลต้องรู้

การดูดเสมหะไม่ใช่เรื่องยาก แต่ต้องทำด้วยความระมัดระวัง ไม่ควรทำพร่ำเพรื่อหรือทำบ่อยเกินความจำเป็นโดยไม่มีข้อบ่งชี้ เพราะอาจทำให้เยื่อบุหลอดลมบวมช้ำ เกิดแผล หรือกระตุ้นให้ร่างกายผลิตเสมหะออกมามากขึ้นกว่าเดิม ที่สำคัญ ควรใช้อุปกรณ์ที่สะอาดปราศจากเชื้อ และใช้เวลาในการดูดแต่ละครั้งไม่นานเกินไป เพื่อไม่ให้คนไข้ขาดออกซิเจนระหว่างทำครับ