โรคคางทูมและการอักเสบของต่อมน้ำลาย: เมื่อแก้มบวมตุ่ยต้องรับมืออย่างไร

แก้มบวมผิดปกติ อาจไม่ใช่แค่คางทูมอย่างที่คิด

หลายครั้งที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาด้วยอาการแก้มบวมตุ่ยบริเวณหน้าหูหรือใต้กราม แล้วกังวลว่าจะเป็นโรคคางทูม จริงอยู่ที่คางทูมเป็นสาเหตุอันดับต้นๆ แต่ในทางการแพทย์ยังมีภาวะอื่นที่ทำให้ต่อมน้ำลายอักเสบได้เช่นกัน การแยกให้ออกว่าอาการบวมนี้เกิดจากอะไร คือกุญแจสำคัญในการรักษาให้หายขาดโดยไม่เกิดภาวะแทรกซ้อน

คางทูมคืออะไรและทำไมถึงทำให้หน้าบวม

โรคคางทูมเกิดจากการติดเชื้อไวรัสที่ชื่อว่า Mumps virus ซึ่งเจ้าไวรัสตัวนี้ชอบไปฝังตัวและทำลายเนื้อเยื่อบริเวณต่อมน้ำลายหน้าหู (Parotid gland) ทำให้เกิดการอักเสบ บวมแดง และเจ็บปวด โดยมากจะเริ่มจากอาการไข้ต่ำๆ ปวดเมื่อยตัว นำมาก่อนที่ต่อมน้ำลายจะเริ่มบวมขึ้นมาให้เห็นชัดเจน

ต่อมน้ำลายอักเสบจากสาเหตุอื่นที่ไม่ใช่คางทูม

นอกจากไวรัสคางทูมแล้ว อาการบวมที่ต่อมน้ำลายยังเกิดจากสาเหตุอื่นได้อีก เช่น:

• นิ่วในท่อน้ำลาย: ก้อนนิ่วเล็กๆ ไปอุดตันทำให้ทางเดินน้ำลายติดขัด น้ำลายจึงคั่งและต่อมน้ำลายบวมโต
• การติดเชื้อแบคทีเรีย: มักเกิดในผู้สูงอายุหรือผู้ที่ร่างกายอ่อนแอ ช่องปากไม่สะอาดทำให้เชื้อแบคทีเรียย้อนกลับขึ้นไปในต่อมน้ำลาย
• โรคภูมิคุ้มกันทำลายตัวเอง: บางโรคอาจส่งผลให้ต่อมน้ำลายอักเสบเรื้อรังได้เช่นกัน

วิธีสังเกตอาการด้วยตัวเองเพื่อแยกโรค

จุดสังเกตสำคัญคือเรื่องของอาการเจ็บและการแพร่กระจายของเชื้อ หากเป็นคางทูมมักจะบวมทั้งสองข้าง (แม้จะเริ่มข้างเดียวก่อนก็ตาม) และมักพบได้บ่อยในเด็กหรือผู้ที่ยังไม่ได้รับวัคซีนครบถ้วน ในขณะที่นิ่วในท่อน้ำลายมักจะบวมขึ้นมาทันทีโดยเฉพาะเวลาทานอาหารรสเปรี้ยว เพราะร่างกายพยายามผลิตน้ำลายออกมามากจนเกิดแรงดันในต่อมที่อุดตัน

ดูแลตัวเองอย่างไรเมื่อต่อมน้ำลายอักเสบ

หากมีอาการบวมและเจ็บ วิธีการดูแลเบื้องต้นที่ทำได้เองที่บ้านมีดังนี้:

• ดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอตลอดวัน เพื่อช่วยกระตุ้นการไหลเวียนของน้ำลาย
• ประคบอุ่นบริเวณที่บวมเพื่อลดอาการปวดตึงและช่วยระบายน้ำลาย
• งดอาหารรสเปรี้ยวจัดหรืออาหารที่ต้องเคี้ยวหนักๆ เพื่อไม่ให้ต่อมน้ำลายทำงานหนักเกินไปจนปวดมากขึ้น
• หมั่นรักษาความสะอาดในช่องปาก เพื่อลดปริมาณเชื้อแบคทีเรียไม่ให้ลุกลาม

อาการแบบไหนที่ต้องรีบไปพบแพทย์ทันที

หากมีอาการดังต่อไปนี้ อย่ารอดูอาการเองจนเกินไป เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง:

• มีไข้สูงลอย ไม่ยอมลดแม้จะทานยาลดไข้แล้ว
• อาการบวมลามลงไปที่คอ หรือมีอาการหายใจลำบาก กลืนน้ำลายไม่ได้
• มีหนองไหลออกมาในช่องปากใกล้กับตำแหน่งต่อมน้ำลายที่อักเสบ
• ปวดท้องรุนแรงหรืออาเจียนมาก (ในผู้ป่วยคางทูม อาจเป็นสัญญาณของภาวะตับอ่อนอักเสบหรืออัณฑะอักเสบ)

การเข้าใจกลไกของร่างกายตัวเองเป็นจุดเริ่มต้นของการรักษาที่ดีที่สุด หากใครกำลังเผชิญกับอาการบวมนี้ การพบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยอย่างแน่ชัดจะช่วยให้ได้รับยาที่ตรงจุด ไม่ว่าจะเป็นยาปฏิชีวนะหากติดเชื้อแบคทีเรีย หรือการดูแลตามอาการหากเป็นไวรัสครับ