ภัยเงียบใกล้ตัว: เมื่อร่างกายสะสมเชื้อโรคทีละน้อย ส่งผลอย่างไรกับภูมิคุ้มกัน?

เวลาตรวจคนไข้ที่มาด้วยอาการเจ็บป่วยเรื้อรังแบบหาสาเหตุไม่ค่อยเจอ หรือรู้สึกว่าช่วงนี้ทำไมภูมิต้านทานต่ำ เป็นหวัด ติดเชื้อโน่นนี่ง่ายเหลือเกิน หนึ่งในประเด็นที่หมอมักชวนคุยและตรวจเช็กเสมอคือเรื่องสิ่งแวดล้อมรอบตัว และปริมาณสิ่งสกปรกหรือเชื้อโรคที่เราเผลอรับเข้าสู่ร่างกายโดยไม่รู้ตัวในแต่ละวันครับ

คำว่า ผลกระทบต่อระบบภูมิคุ้มกันจากการได้รับเชื้อจุลชีพปนเปื้อนสะสม อาจจะดูเป็นศัพท์ทางการแพทย์ที่ฟังดูเข้าใจยาก แต่ถ้าพูดให้เห็นภาพง่ายๆ มันก็คือการที่เรากิน ดื่ม หรือหายใจเอาเจ้าเชื้อโรคตัวจิ๋ว ทั้งแบคทีเรีย เชื้อรา หรือสารพิษจากพวกมัน เข้าไปทีละน้อยๆ สะสมสะสมไปเรื่อยๆ จนระบบภูมิคุ้มกันในร่างกายเริ่มรวนและรับมือไม่ไหวครับ

เชื้อโรคตัวจิ๋วที่แอบซ่อนอยู่รอบตัวเรา

ในชีวิตประจำวัน เราเลี่ยงการสัมผัสกับเชื้อจุลชีพได้ยากมากครับ ไม่ว่าจะเป็นฝุ่นละอองในอากาศ อาหารที่ปรุงไม่สะอาด น้ำดื่มที่มีการปนเปื้อน หรือแม้แต่ข้าวของเครื่องใช้ใกล้ตัวที่ไม่ได้ทำความสะอาดอย่างสม่ำเสมอ

ปกติแล้วร่างกายและระบบภูมิคุ้มกันของเรามีความฉลาดมากครับ พอมีเชื้อโรคเข้ามาปุ๊บ เม็ดเลือดขาวและด่านป้องกันต่างๆ ก็จะรีบจัดการทันที เรียกว่าเคลียร์จบได้แบบไม่มีปัญหา แต่ปัญหาจะเริ่มเกิดเมื่อการรับเชื้อเหล่านี้ไม่ได้มาแบบครั้งเดียวจบ แต่มันมาแบบ ทีละนิดแต่ทุกวัน ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันของเราต้องทำงานล่วงเวลาแบบไม่ได้พักผ่อนเลย

เมื่อภูมิคุ้มกันต้องทำงานหนักเกินไป เกิดอะไรขึ้นข้างใน?

พอน้องเม็ดเลือดขาวต้องสู้รบกับเชื้อโรคที่ทยอยเข้ามาสะสมเรื่อยๆ เปรียบเสมือนกองทัพที่ต้องตื่นตัวตลอด 24 ชั่วโมง โดยไม่มีเวลาฟื้นฟูพลังงาน ผลลัพธ์ที่ตามมามักจะแบ่งออกเป็นสองทางหลักๆ ที่น่ากังวลครับ

• ภูมิคุ้มกันล้าและอ่อนแรง: ร่างกายเริ่มตอบสนองต่อเชื้อโรคได้ช้าลง เปิดทางให้เชื้อโรคฉวยโอกาสจู่โจม ทำให้เราป่วยง่าย หายช้า หรือเป็นๆ หายๆ เรื้อรัง
• ภูมิคุ้มกันสับสนและโจมตีตัวเอง: การที่ร่างกายถูกกระตุ้นด้วยสารแปลกปลอมหรือเชื้อโรคสะสมเป็นเวลานาน บางครั้งทำให้ระบบภูมิคุ้มกันเกิดอาการรวน หันมาโจมตีเนื้อเยื่อและอวัยวะปกติของตัวเอง กลายเป็นโรคภูมิแพ้ตัวเอง หรือโรคแพภูมิตัวเองในที่สุด

สัญญาณเตือนจากร่างกายว่าภูมิคุ้มกันกำลังส่งเสียงขอความช่วยเหลือ

คนไข้หลายคนมักมาปรึกษาหมอด้วยอาการที่ดูเหมือนไม่ใช่เรื่องใหญ่ แต่พอมารวมกันแล้วมันฟ้องว่าภูมิคุ้มกันเริ่มพังครับ เช่น เป็นหวัดบ่อย ปีหนึ่งเป็นสี่ห้ารอบ ท้องเสียบ่อยโดยไม่ทราบสาเหตุ มีผื่นคันขึ้นตามตัวเรื้อรัง หรือรู้สึกเหนื่อยล้าอ่อนเพลียตลอดเวลาทั้งๆ ที่นอนหลับพักผ่อนเพียงพอ

วิธีปรับพฤติกรรมเพื่อลดภาระให้ระบบภูมิคุ้มกัน

ข่าวดีคือเราสามารถช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันกลับมาแข็งแรงได้ครับ เริ่มต้นง่ายๆ จากการตัดวงจรการรับเชื้อสะสมเหล่านี้

• ใส่ใจความสะอาดของอาหารและน้ำดื่ม เลือกทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่และใช้วัตถุดิบที่สดสะอาด
• ล้างมือให้บ่อยและถูกวิธี โดยเฉพาะก่อนทานอาหารและหลังกลับจากข้างนอก
• ทำความสะอาดบ้านและข้าวของเครื่องใช้ โดยเฉพาะจุดสัมผัสร่วม เพื่อลดการสะสมของเชื้อโรคในที่อยู่อาศัย
• พักผ่อนให้เพียงพอและทานอาหารที่มีประโยชน์ เพื่อให้ร่างกายมีวัตถุดิบในการซ่อมแซมและสร้างภูมิคุ้มกันใหม่อยู่เสมอ

สุขภาพที่ดีไม่ได้เกิดขึ้นจากการรักษาตอนที่ป่วยหนักแล้วเท่านั้นนะครับ แต่เริ่มจากการดูแลเกราะป้องกันชิ้นสำคัญอย่างระบบภูมิคุ้มกันในทุกๆ วัน หมออยากให้ทุกคนลองสังเกตตัวเองดูครับว่าช่วงนี้ร่างกายกำลังส่งสัญญาณเตือนอะไรอยู่หรือเปล่า