ทำไมต้องดูดเสมหะ? ไขข้อข้องใจเรื่องข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ในการดูดเสมหะเพื่อป้องกันภาวะพร่องออกซิเจน

เวลาที่เดินเข้าไปเยี่ยมคนไข้ติดเตียงหรือคนไข้ที่กำลังพักฟื้นจากโรคทางเดินหายใจ สิ่งหนึ่งที่ญาติมักจะกังวลและถามกันบ่อยมากคือ เสียงครืดคราดในลำคอของคนไข้เกิดจากอะไร และเมื่อไหร่ถึงเป็นเวลาที่เหมาะสมจริงๆ ที่จะต้องลงมือช่วยเขาเคลียร์ทางเดินหายใจ

ในฐานะแพทย์ ผมมักจะอธิบายให้ครอบครัวฟังเสมอว่า เสมหะในปริมาณที่มากเกินไปจนร่างกายขับออกเองไม่ไหว ไม่ใช่แค่เรื่องน่ารำคาญ แต่มันคือภัยเงียบที่นำไปสู่ภาวะพร่องออกซิเจนอันตรายได้ การใช้สายยางดูดเสมหะจึงไม่ใช่แค่การทำความสะอาดธรรมดา แต่เป็นหัตถการช่วยชีวิตที่มีหลักการทางการแพทย์ชัดเจนรองรับ

สัญญาณเตือนแบบไหนที่บอกว่าร่างกายกำลังขาดอากาศจากเสมหะอุดกั้น?

ภาวะพร่องออกซิเจนเกิดขึ้นได้ง่ายมากเมื่อมีเสมหะเหนียวข้นไปขวางกั้นทางเดินหายใจ ทำให้ลมหายใจที่ควรจะไหลเวียนเข้าสู่ปอดถูกบล็อกไว้ เราจึงต้องอาศัย ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ในการทำ าก (การดูดเสมหะ) เพื่อเข้าไปแก้ไขสถานการณ์อย่างทันท่วงที โดยสังเกตอาการเหล่านี้

• ได้ยินเสียงเสมหะดังชัดเจนในลำคอหรือท่อหายใจ แม้จะไม่ได้ใช้เครื่องฟังตรวจ
• คนไข้มีอาการหายใจลำบาก หายใจเร็ว ปีกจมูกบาน หรือใช้กล้ามเนื้อหน้าอกช่วยหายใจ
• สีผิว ริมฝีปาก หรือเล็บเริ่มมีอาการเขียวคล้ำ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนว่าออกซิเจนในเลือดต่ำลงมากแล้ว
• ผลการวัดระดับออกซิเจนปลายนิ้วลดลงกว่าค่าปกติที่เคยเป็น
• คนไข้ไอมีเสมหะแต่ไม่มีแรงพอที่จะขับออกมาได้เองจนหมด

เบื้องหลังทางการแพทย์: ทำไมการปล่อยให้เสมหะค้างเติ่งถึงอันตรายถึงชีวิต?

หลายคนอาจสงสัยว่า ทำไมเราถึงรอไม่ได้ ทำไมต้องรีบดูดเสมหะออก กลไกของร่างกายเรา เมื่อมีเสมหะไปอุดกั้นหลอดลม ถุงลมปอดจะไม่สามารถแลกเปลี่ยนก๊าซออกซิเจนได้ตามปกติ ออกซิเจนในกระแสเลือดจะค่อยๆ ดิ่งลง ส่งผลให้สมองและอวัยวะสำคัญขาดออกซิเจนอย่างรวดเร็ว นอกจากนี้ เสมหะที่คั่งค้างยังกลายเป็นแหล่งเพาะเชื้อแบคทีเรียชั้นดี นำไปสู่โรคปอดอักเสบติดเชื้อตามมาได้ การตัดสินใจดูดเสมหะจึงเป็นการตัดวงจรปัญหาตั้งแต่เนิ่นๆ

ขั้นตอนและจังหวะเวลาที่เหมาะสมในการช่วยชีวิตคนไข้

การดูดเสมหะไม่ใช่เรื่องที่จะทำพร่ำเพรื่อตามใจชอบ เพราะตัวสายดูดเองก็อาจไปกระตุ้นเยื่อบุหลอดลมหรือทำให้เกิดแผลได้ แพทย์และพยาบาลจึงต้องประเมินสถานการณ์อย่างรอบคอบ โดยจะทำก็ต่อเมื่อมีข้อบ่งชี้ที่ชัดเจนเท่านั้น เช่น คนไข้ไอไม่ออก มีเสียงครืดคราดรบกวนการหายใจ หรือค่าออกซิเจนตก

สิ่งสำคัญคือเทคนิคที่นุ่มนวล ระยะเวลาในการใส่สายแต่ละครั้งต้องไม่นานเกินไป เพื่อไม่ให้ไปดึงเอาออกซิเจนในปอดของคนไข้ติดออกมาด้วย พร้อมทั้งต้องสังเกตสีหน้าและอาการของคนไข้อย่างใกล้ชิดตลอดเวลาที่ทำหัตถการ

การดูแลต่อเนื่องหลังจากเคลียร์ทางเดินหายใจเรียบร้อยแล้ว

หลังจากที่เราดูดเสมหะและช่วยให้คนไข้กลับมาหายใจได้โล่งขึ้นแล้ว งานยังไม่จบแค่นั้นครับ การป้องกันไม่ให้เสมหะกลับมาสะสมอย่างรวดเร็วเป็นสิ่งสำคัญยิ่ง เรามักจะแนะนำให้มีการพลิกตะแคงตัวคนไข้เป็นระยะ การจัดท่าให้ระบายเสมหะได้ดีขึ้น รวมถึงการเคาะปอดอย่างถูกวิธี (ในรายที่ทำได้) และที่ขาดไม่ได้คือการให้ดื่มน้ำในปริมาณที่เหมาะสม เพื่อช่วยละลายเสมหะให้มีความเหนียวลดลง ขับออกได้ง่ายขึ้นในครั้งต่อไป