มะเร็งเกิดจากอะไร ทำไมบางคนไม่สูบบุหรี่แต่ยังเป็นได้

คำถามยอดฮิตที่หมอเจอประจำ มะเร็งมาจากไหนกันแน่

เวลาหมอตรวจเจอคนไข้เป็นมะเร็ง คำถามที่มักได้ยินเสมอคือ หมอคะ/ครับ ผมดูแลตัวเองดีมาตลอด ไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่ ทำไมถึงเป็นมะเร็งได้ หลายคนอาจสงสัยว่าจริงๆ แล้วมะเร็งมันมาจากกรรมพันธุ์หรือจากพฤติกรรมที่เราใช้ชีวิตกันแน่ หมอขอเล่าให้ฟังแบบเข้าใจง่ายว่า ร่างกายเราเหมือนเครื่องจักรที่มีความซับซ้อน โดยมีปัจจัยสองอย่างที่ทำงานร่วมกันจนเกิดเป็นมะเร็งครับ

พันธุกรรม: แต้มต่อที่เราเลือกไม่ได้

ร่างกายคนเราประกอบด้วยรหัสพันธุกรรมที่ถ่ายทอดมาจากพ่อแม่ครับ บางคนอาจได้รับรหัสที่ค่อนข้างทนทานต่อการกลายพันธุ์ แต่บางคนได้รับยีนที่อาจเปราะบางกว่าปกติ ซึ่งความเปราะบางนี้คือ ปัจจัยร่วมระหว่างพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมในการเกิดโรคมะเร็ง ที่สำคัญมาก

• ยีนบางตัวทำหน้าที่เป็นตัวซ่อมแซม DNA ที่เสียหาย หากเราได้รับยีนตัวนี้มาแบบที่มีประสิทธิภาพน้อยอยู่แล้ว ร่างกายจะซ่อมแซมตัวเองได้ยากขึ้น
• คนที่มีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งชนิดเดียวกันหลายคน มักจะมีพื้นฐานทางพันธุกรรมที่ตอบสนองต่อสารก่อมะเร็งได้ไว หรือกำจัดสารพิษออกจากร่างกายได้ช้ากว่าคนอื่น

สิ่งแวดล้อมรอบตัว: ตัวกระตุ้นที่ทำให้ยีนแสดงอาการ

พันธุกรรมเป็นเหมือนกระสุนที่อยู่ในปืนครับ แต่สิ่งแวดล้อมคือตัวเหนี่ยวไก หากเราไม่มีปัจจัยกระตุ้นจากภายนอก ยีนที่ผิดปกติเหล่านั้นก็อาจจะไม่แสดงตัวออกมาเลยตลอดชีวิต แต่เรามักจะหนีปัจจัยกระตุ้นเหล่านี้ได้ยากเพราะมันอยู่รอบตัวเราครับ

ทำไมสภาพแวดล้อมถึงมีผลมากกว่าที่คิด

สิ่งที่เรากิน สูดดม หรือสัมผัสทุกวัน คือสิ่งที่เข้าไปรบกวนกระบวนการแบ่งตัวของเซลล์โดยตรง เช่น สารเคมีในอาหารแปรรูป มลภาวะฝุ่นละออง PM 2.5 หรือแม้แต่ความเครียดสะสม ทั้งหมดนี้ล้วนสร้างอนุมูลอิสระที่ไปทำลาย DNA ในเซลล์ เมื่อยีนที่มีหน้าที่ซ่อมแซมถูกใช้งานหนักเกินไปจนซ่อมไม่ทัน เซลล์ที่เสียหายเหล่านั้นก็จะเริ่มแบ่งตัวแบบควบคุมไม่ได้จนกลายเป็นเนื้องอกและมะเร็งในที่สุด

วิธีปรับตัวเมื่อเรารู้ว่ากรรมพันธุ์ไม่ใช่ทุกอย่าง

แม้เราจะเปลี่ยนรหัสพันธุกรรมตัวเองไม่ได้ แต่เราสามารถควบคุมปัจจัยสิ่งแวดล้อมเพื่อลดความเสี่ยงได้ครับ การที่เรามีกรรมพันธุ์ที่เสี่ยงสูง ไม่ได้แปลว่าเราต้องเป็นมะเร็งเสมอไป แต่มันบอกว่าเราต้องใส่ใจสุขภาพให้มากกว่าคนอื่นเป็นพิเศษ

• ตรวจคัดกรองมะเร็งเร็วขึ้น เช่น หากครอบครัวมีประวัติมะเร็งลำไส้ การส่องกล้องตรวจตั้งแต่อายุยังน้อยช่วยได้มาก
• หลีกเลี่ยงปัจจัยกระตุ้นที่เรารู้ว่าไม่ดี เช่น เลิกสูบบุหรี่ ลดการกินปิ้งย่างไหม้เกรียม หรือปกป้องตัวเองจากสารเคมีในที่ทำงาน
• ปรับพฤติกรรมการกินและออกกำลังกาย เพราะร่างกายที่แข็งแรงจะมีระบบภูมิคุ้มกันที่คอยกำจัดเซลล์ที่ผิดปกติได้ดีขึ้น

มะเร็งไม่ใช่โชคชะตาที่ลิขิตไว้เสมอไปครับ มันคือผลลัพธ์ของการที่เซลล์ได้รับผลกระทบจากทั้งพื้นฐานร่างกายเดิมและสิ่งแวดล้อมที่เราเจอในแต่ละวัน การเข้าใจกลไกนี้จะช่วยให้เราใช้ชีวิตได้อย่างระมัดระวังและวางแผนสุขภาพเชิงรุกได้ดีขึ้นครับ