เมื่อหัวใจและสมองสื่อสารกันยากขึ้น: ทำความเข้าใจภาวะความสามารถในการประมวลผลทางอารมณ์ที่บกพร่อง

ความสามารถในการประมวลผลทางอารมณ์ที่บกพร่อง คืออะไรกันแน่?

หลายครั้งที่คนไข้เดินเข้ามาปรึกษาหมอด้วยความรู้สึกสับสน บอกไม่ถูกว่าตัวเองกำลังรู้สึกอย่างไร หรือบางครั้งก็ตอบสนองต่อสถานการณ์ต่างๆ ไม่เหมาะสมกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริงจนคนรอบข้างเริ่มทัก ภาวะนี้ทางการแพทย์เรียกว่า ความสามารถในการประมวลผลทางอารมณ์ที่บกพร่อง ซึ่งไม่ใช่เรื่องของการเป็นคนอ่อนไหวหรือนิสัยส่วนตัว แต่มันคือการที่สมองส่วนที่ทำหน้าที่จัดการความรู้สึกทำงานได้ไม่ราบรื่นเหมือนปกติ

สัญญาณเตือนที่บอกว่าเรากำลังรับมือกับอารมณ์ตัวเองได้ยากขึ้น

อาการของภาวะนี้อาจแสดงออกมาได้หลายรูปแบบ โดยที่ตัวเราเองอาจไม่ทันสังเกต ดังนี้

• แยกแยะอารมณ์ตัวเองไม่ออก เช่น บอกไม่ได้ว่าที่หงุดหงิดอยู่คือความโกรธ ความเสียใจ หรือความเหนื่อยล้า
• มีการตอบสนองทางอารมณ์ที่รุนแรงเกินจริง หรือดูเฉยเมยจนน่าตกใจ
• ปรับตัวเข้ากับสถานการณ์ใหม่ๆ ได้ยาก เพราะสมองประมวลผลความรู้สึกที่เกิดขึ้นไม่ได้ทันที
• มักจะรู้สึกท่วมท้นเมื่อต้องเจอกับความเครียดหลายๆ อย่างพร้อมกัน

กลไกในสมองเบื้องหลังภาวะนี้

สมองของเราจะมีส่วนที่เรียกว่า ระบบลิมบิก (Limbic System) ซึ่งคอยจัดการเรื่องอารมณ์และความทรงจำ โดยทำงานประสานกับสมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ที่คอยช่วยตัดสินใจและคุมเหตุผล เมื่อกลไกการสื่อสารระหว่างสองส่วนนี้ติดขัด เช่น เกิดจากความเครียดสะสม ประสบการณ์เลวร้ายในอดีต หรือภาวะทางสุขภาพจิตบางอย่าง ส่งผลให้การตีความสถานการณ์รอบข้างเกิดความผิดเพี้ยนไป

เราจะช่วยให้สมองกลับมาประมวลผลความรู้สึกได้ดีขึ้นได้อย่างไร?

ข่าวดีคือความสามารถนี้สามารถฝึกฝนและปรับปรุงได้ผ่านการดูแลตัวเองอย่างถูกวิธี

ฝึกตั้งชื่อความรู้สึกให้เป็นนิสัย

ทุกครั้งที่รู้สึกไม่สบายใจ ลองหยุดและถามตัวเองว่า ตอนนี้ฉันรู้สึกอย่างไร ความรู้สึกนั้นมีชื่อเรียกว่าอะไร การเรียกชื่ออารมณ์ให้ถูกช่วยให้สมองส่วนหน้าได้เข้ามาทำหน้าที่จัดการความรู้สึกนั้นได้ดีขึ้น

จดบันทึกอารมณ์ในแต่ละวัน

การเขียนบันทึกช่วยให้เรามองเห็นรูปแบบของความรู้สึกตัวเองได้ชัดเจนขึ้น ว่าสถานการณ์แบบไหนที่กระตุ้นให้เราประมวลผลผิดพลาด และเมื่อเห็นรูปแบบแล้ว เราจะเริ่มวางแผนรับมือกับมันได้ล่วงหน้า

ฝึกสติเพื่อหยุดการตอบสนองแบบฉับพลัน

เทคนิคการกำหนดลมหายใจสั้นๆ ก่อนจะตัดสินใจพูดหรือทำอะไรในขณะที่มีอารมณ์รุนแรง จะช่วยดึงเวลาให้สมองได้ประมวลผลเหตุผลควบคู่ไปกับความรู้สึก ป้องกันไม่ให้เราหลุดแสดงพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมออกมา

เมื่อไหร่ที่ควรปรึกษาหมอหรือผู้เชี่ยวชาญ?

หากปัญหาความสามารถในการประมวลผลทางอารมณ์ที่บกพร่องเริ่มรบกวนชีวิตประจำวัน กระทบความสัมพันธ์กับคนรอบข้าง หรือทำให้รู้สึกเหมือนควบคุมตัวเองไม่ได้ การปรึกษาจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่เป็นการหาเครื่องมือช่วยให้เราจัดการอารมณ์ได้ดียิ่งขึ้น เพื่อคุณภาพชีวิตที่ดีและมีความสุขในแบบที่ควรจะเป็น