หัวเราะหรือร้องไห้ผิดเวลา: ทำความเข้าใจภาวะการแสดงออกทางอารมณ์ที่ไม่เหมาะสม

เวลาที่เราเจอเรื่องตลก เราก็ควรจะหัวเราะ หรือเวลาเจอเรื่องเศร้า เราก็ควรจะเสียใจ นั่นคือการตอบสนองทางอารมณ์ปกติที่ทุกคนเข้าใจได้ แต่ในห้องตรวจของหมอ มีคนไข้หลายคนที่ต้องเผชิญกับสถานการณ์ชวนอึดอัด เมื่อร่างกายและสมองไม่ยอมทำงานตามความรู้สึกที่แท้จริง อยู่ดีๆ ก็ร้องไห้ออกมาทั้งที่ไม่ได้เศร้า หรือหัวเราะเสียงดังในงานศพ ทั้งที่ในใจไม่ได้มีความรู้สึกสนุกเลยแม้แต่น้อย อาการเหล่านี้ไม่ใช่การแกล้งทำ หรือปัญหาทางจิตใจที่ควบคุมไม่ได้จากนิสัยส่วนตัว แต่เป็นสัญญาณเตือนจากสมองที่เรียกว่าภาวะการแสดงออกทางอารมณ์ที่ไม่เหมาะสม ซึ่งเป็นเรื่องที่คนใกล้ชิดต้องทำความเข้าใจให้ลึกซึ้ง

ภาวะการแสดงออกทางอารมณ์ที่ไม่เหมาะสม คืออะไร และเกิดจากอะไร

พูดให้เข้าใจง่ายที่สุด ภาวะนี้คือภาวะที่วงจรในสมองส่วนที่ทำหน้าที่ควบคุมการแสดงออกทางอารมณ์เกิดความเสียหาย ทำให้กลไกการกลั่นกรองคำพูดหรือปฏิกิริยาทางกายหายไป สมเปรียบเสมือนรถยนต์ที่เบรกแตก เมื่อมีสิ่งกระตุ้นเพียงเล็กน้อย อารมณ์ก็พุ่งทะยานออกมาทันทีโดยไม่มีตัวช่วยยั้งคิด

โรคนี้มักไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ แต่เป็นผลพวงจากโรคทางระบบประสาทที่ไปกระทบกระเทือนการทำงานของสมอง เช่น ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง หรือสโตรก ผู้ป่วยโรคอัลไซเมอร์ โรคพาร์กินสัน หรือผู้ที่เคยได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะอย่างรุนแรง สมองส่วนหน้าและก้านสมองส่วนที่เชื่อมโยงกันทำงานผิดเพี้ยนไปจากเดิม ทำให้การแสดงออกไม่สอดคล้องกับความรู้สึกนึกคิดภายในจิตใจ

ลักษณะอาการเด่นชัดที่สังเกตได้ในชีวิตประจำวัน

อาการของภาวะนี้มักจะมาแบบฉับพลันและรุนแรงเกินจริง ผู้ป่วยอาจจะมีพฤติกรรมเหล่านี้ให้เห็น:

• หัวเราะไม่หยุด: หัวเราะออกมาเสียงดังนานนับนาทีกับเรื่องที่ไม่น่าตลก หรือเรื่องเล็กน้อยมากๆ
• ร้องไห้ง่ายเกินเหตุ: น้ำตาไหลพรั่งพรู เสียใจฟูมฟายกับเรื่องธรรมดา เช่น ทำของตกพื้น หรือดูโฆษณาโทรทัศน์
• อารมณ์แปรปรวนฉับพลัน: เปลี่ยนจากหน้ามือเป็นหลังมือ จากหัวเราะอยู่ดีๆ กลายเป็นร้องไห้สะอึกสะอื้นภายในไม่กี่วินาที
• ไม่ตรงกับความรู้สึกจริง: เจ้าตัวมักจะบอกเสมอว่าไม่ได้รู้สึกแบบนั้นเลย แต่ร่างกายมันควบคุมไม่ได้จริงๆ

ความแตกต่างระหว่างโรคซึมเศร้ากับภาวะควบคุมอารมณ์ไม่ได้

คนรอบข้างมักจะเข้าใจผิดบ่อยมากว่าอาการร้องไห้ง่ายแบบนี้คือโรคซึมเศร้า หรือคิดว่าผู้ป่วยกำลังเครียด แต่ในความเป็นจริงแล้ว ภาวะการแสดงออกทางอารมณ์ที่ไม่เหมาะสม มีความแตกต่างอย่างสิ้นเชิง

ในผู้ป่วยโรคซึมเศร้า อารมณ์เศร้าจะอยู่ยาวนาน มีความรู้สึกสิ้นหวังร่วมด้วย และมักมีสาเหตุมาจากความคิดหรือสภาพจิตใจ แต่สำหรับภาวะควบคุมอารมณ์ไม่ได้นี้ อารมณ์จะเกิดขึ้นชั่วครู่แล้วหายไปอย่างรวดเร็ว เจ้าตัวไม่ได้รู้สึกเศร้าหรือสนุกค้างคาอยู่แบบนั้น และมักจะรู้สึกหงุดหงิดหรืออับอายทุกครั้งที่ควบคุมร่างกายตัวเองไม่ได้หลังเกิดเหตุการณ์

วิธีดูแลและการรักษาจากแพทย์

ข่าวดีคือภาวะนี้สามารถบรรเทาลงได้หากได้รับการวินิจฉัยและดูแลอย่างถูกต้อง การรักษาไม่ได้หมายถึงการเข้าคอร์สจิตบำบัดเพื่อเปลี่ยนความคิด เพราะปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความคิด แต่อยู่ที่สารสื่อประสาทในสมอง

แพทย์มักจะพิจารณาใช้กลุ่มยาปรับสารสื่อประสาทในสมอง เช่น ยาต้านเศร้าบางชนิดในขนาดที่เหมาะสม ซึ่งมีผลพลอยได้ในการช่วยควบคุมวงจรการแสดงออกทางอารมณ์ให้กลับมานิ่งขึ้น นอกจากนี้ การปรับสภาพแวดล้อม การเบี่ยงเบนความสนใจเมื่อเริ่มมีสัญญาณอารมณ์ปะทุ และความเข้าใจของคนในครอบครัว ก็เป็นกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้ผู้ป่วยใช้ชีวิตร่วมกับคนอื่นได้อย่างมีความสุข ลดความอึดอัดและสร้างความมั่นใจให้กลับคืนมาอีกครั้ง