เจาะลึกเรื่องการฉีดวัคซีนป้องกันบาดทะยักร่วมกับการทำแผล ที่คนไข้ควรรู้

หลายคนคงเคยมีประสบการณ์เหยียบตะปูสนิมเขรอะ ของมีคมบาด หรือเกิดแผลสดตามร่างกาย แล้วต้องรีบวิ่งไปหาหมอที่ห้องฉุกเฉินเพื่อล้างแผลและฉีดยาป้องกันบาดทะยักกันมาบ้างแล้ว ความจริงคือเวลาที่เราเกิดแผลอุบัติเหตุ การดูแลไม่ได้จบแค่การทำความสะอาดแผลรอบแรกแล้วจบไป แต่เรื่องของการฉีดวัคซีนป้องกันบาดทะยักเข้ามาเกี่ยวข้องด้วยอย่างแยกไม่ออก

ทำไมแผลอุบัติเหตุถึงต้องมาคู่กับการฉีดวัคซีนบาดทะยักเสมอ?

เชื้อแบคทีเรียบาดทะยักเป็นสิ่งมีชีวิตที่ดื้อรั้นและอยู่รอบตัวเรามากว่าที่เราคิด สปอร์ของมันซ่อนอยู่ตามดิน ฝุ่นละออง สนิมเหล็ก หรือแม้แต่มูลสัตว์ เมื่อไหร่ก็ตามที่เรามีแผลเปิด ไม่ว่าจะเป็นแผลถลอกลึก แผลจากของมีคม หรือแผลสัตว์กัด แล้วเจ้าสปอร์ตัวนี้หลุดรอดเข้าไปในเนื้อเยื่อที่ขาดออกซิเจน มันจะเจริญเติบโตและผลิตสารพิษร้ายแรงที่เข้าทำลายระบบประสาทส่วนกลาง ทำให้กล้ามเนื้อทั่วร่างเกร็งกระตุกอย่างรุนแรง การฉีดวัคซีนจึงเปรียบเสมือนการสร้างเกราะคุ้มกันเร่งด่วน เพื่อป้องกันไม่ให้สารพิษตัวนี้ลุกลามเข้าสู่กระแสเลือด

ประเภทของแผลแบบไหนที่หมอบอกว่าเสี่ยงและต้องฉีดยาแน่นอน

ในมุมมองของแพทย์ แผลไม่ได้ถูกมองว่าเหมือนกันทุกแผล แผลที่เสี่ยงต่อเชื้อบาดทะยักสูงมักจะมีลักษณะเฉพาะตัว ได้แก่

• แผลลึก แผลแคบ หรือแผลเจาะทะลุ เช่น เหยียบตะปูหนาม
• แผลที่มีเนื้อเยื่อตายช้ำ มีดินทราย สิ่งสกปรก หรือสนิมฝังอยู่ข้างใน
• แผลที่เกิดจากสัตว์กัดหรือข่วน
• แผลไฟไหม้หรือน้ำร้อนลวกที่มีพื้นที่กว้าง

หากใครมีแผลลักษณะเหล่านี้ หมอจะต้องประเมินประวัติการรับวัคซีนเดิมร่วมด้วยเสมอ หากเกิน 5 ปีหรือจำไม่ได้เลย การฉีดเข็มกระตุ้นจะเป็นสิ่งจำเป็นทันทีควบคู่กับการทำแผล

การทำความสะอาดแผลร่วมกับการฉีดวัคซีนต้องทำอย่างไรให้ถูกวิธี

เมื่อเดินทางมาถึงมือแพทย์ ขั้นตอนแรกคือการล้างทำความสะอาดแผลอย่างหมดจดด้วยน้ำเกลือปราศจากเชื้อ กำจัดเศษสิ่งสกปรกและเนื้อเยื่อที่ตายแล้วออกเพื่อลดแหล่งกบดานของแบคทีเรีย จากนั้นจึงพิจารณาเรื่องการเย็บแผลหรือปล่อยให้แผลปิดเองตามความเหมาะสม ควบคู่ไปกับการฉีดวัคซีนเข้าที่กล้ามเนื้อต้นแขน โดยในบางกรณีที่แผลสกปรกมากและมีความเสี่ยงสูงจริงๆ หมออาจต้องฉีดอิมมูโนโกลบูลินหรือเซรุ่มป้องกันบาดทะยักร่วมด้วย เพื่อให้ร่างกายมีภูมิคุ้มกันพร้อมสู้กับพิษได้ทันทีในชั่วโมงนั้น

ช่วงวันแรกหลังฉีดวัคซีนและทำแผล: อาการแบบไหนปกติ อาการแบบไหนต้องระวัง

หลังจากผ่านกระบวนการทำแผลและฉีดยามาแล้ว ภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมงแรก ร่างกายมักจะมีปฏิกิริยาตอบสนองตามธรรมชาติ บริเวณที่ฉีดยาอาจมีอาการบวม แดง ร้อน หรือปวดตึงเวลาขยับแขน ซึ่งถือเป็นเรื่องปกติที่พบได้ทั่วไป ส่วนบริเวณแผลสดก็อาจมีอาการเจ็บตุบๆ ตามกระบวนการหายของเนื้อเยื่อ วิธีรับมือเบื้องต้นคือการประคบเย็นบริเวณที่ฉีดเพื่อลดอาการบวม และหลีกเลี่ยงการโดนน้ำบริเวณแผลจนกว่าจะถึงกำหนดนัดทำแผลครั้งต่อไป

สัญญาณเตือนภัยหลังทำแผลและฉีดยา ที่ต้องรีบกลับมาพบแพทย์ก่อนนัด

แม้ว่าอาการปวดเล็กน้อยจะเป็นเรื่องธรรมดา แต่หากพบอาการผิดปกติเหล่านี้ แนะนำให้รีบกลับมาให้หมอตรวจเช็กซ้ำทันที

• แผลมีอาการบวมแดงลามเป็นวงกว้าง มีหนองไหล หรือมีกลิ่นเหม็นอับ
• มีไข้สูงหนาวสั่น ซึ่งเป็นสัญญาณของการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อน
• อาการปวดตึงที่แขนข้างที่ฉีดวัคซีนไม่ยอมทุเลาลงเลยหลังจากผ่านไปสามวัน
• มีอาการแพ้ยาอย่างรุนแรง เช่น ผื่นขึ้นหายใจไม่ออก หน้ามืดวิงเวียน

การใส่ใจดูแลแผลควบคู่กับการรับวัคซีนให้ครบถ้วนตามกำหนด จึงเป็นกุญแจสำคัญที่สุดที่จะช่วยให้เราปลอดภัยจากโรคบาดทะยักได้อย่างไร้กังวล