รู้จัก PEP: ทางออกสำคัญเมื่อเผลอสัมผัสเชื้อเอชไอวี

เผลอสัมผัสความเสี่ยงมา ทำอย่างไรดี

หลายคนมักตกใจและทำอะไรไม่ถูกเมื่อเกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝัน เช่น ถุงยางอนามัยแตก หรือเกิดอุบัติเหตุจากการทำงานที่เสี่ยงต่อการสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งที่มีเชื้อเอชไอวี สิ่งสำคัญที่สุดคือการตั้งสติครับ เพราะแม้จะเกิดการสัมผัสไปแล้ว เรายังมีโอกาสป้องกันไม่ให้เชื้อเข้าสู่ร่างกายหรือก่อโรคได้ด้วยสิ่งที่เรียกว่า PEP

PEP คืออะไรและทำงานอย่างไร

PEP ย่อมาจาก Post-Exposure Prophylaxis หรือภาษาชาวบ้านก็คือ การกินยาต้านไวรัสฉุกเฉินหลังสัมผัสเชื้อ หลักการทำงานของมันเหมือนเป็นปราการด่านสุดท้ายที่จะเข้าไปสกัดกั้นไม่ให้เชื้อไวรัสที่เพิ่งหลุดรอดเข้ามา แบ่งตัวและฝังตัวในร่างกายเราได้สำเร็จ แต่มันจะทำหน้าที่ได้ดีก็ต่อเมื่อเราเริ่มกินยาให้เร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้

กฎเหล็กของเวลา: ยิ่งเร็วยิ่งได้ผล

เวลาคือปัจจัยที่สำคัญที่สุดสำหรับการทำ PEP ระยะเวลาที่ถือเป็นนาทีทองคือ 24 ถึง 48 ชั่วโมงหลังสัมผัสเชื้อ หากเป็นไปได้ไม่ควรเกิน 72 ชั่วโมง หรือ 3 วันเป็นอันขาด เพราะหลังจากช่วงเวลานี้ไปแล้ว เชื้อไวรัสอาจเดินทางเข้าสู่กระแสเลือดและจับจองพื้นที่ในเซลล์เม็ดเลือดขาวไปแล้ว ทำให้ประสิทธิภาพของยาต้านไวรัสลดลงอย่างมาก

ขั้นตอนการปฏิบัติเมื่อรู้ตัวว่าเสี่ยง

• รีบล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่ทันที หากมีเลือดออกให้กดแผลเบาๆ ห้ามถูแรงจนผิวหนังถลอกมากขึ้น
• ถ้าเข้าตาหรือกระเด็นเข้าปาก ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดต่อเนื่องอย่างน้อย 15 นาที
• รีบไปพบแพทย์ที่คลินิกหรือโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดทันที เพื่อประเมินความเสี่ยงและเริ่มกินยา PEP
• จดจำเวลาที่เกิดเหตุให้ชัดเจน เพื่อให้หมอคำนวณระยะเวลาได้อย่างแม่นยำ

การกินยาให้ครบตามสั่งสำคัญแค่ไหน

เมื่อหมอจ่ายยา PEP ให้แล้ว คุณจะต้องกินยาต่อเนื่องให้ครบตามกำหนดทุกวัน ส่วนใหญ่จะเป็นระยะเวลา 28 วัน ห้ามขาดยาหรือกินไม่ตรงเวลาเด็ดขาด เพราะหากระดับยาในเลือดไม่สม่ำเสมอ ประสิทธิภาพในการป้องกันเชื้อจะลดลงทันที การมีวินัยในการกินยาจนครบชุดคือปัจจัยหลักที่จะกำหนดว่าการป้องกันครั้งนี้จะได้ผลหรือไม่

สิ่งที่ต้องเตรียมใจและติดตามผลหลังจากนั้น

การใช้ยา PEP อาจมีผลข้างเคียงบ้าง เช่น คลื่นไส้ อาเจียน หรือเพลีย ซึ่งเป็นเรื่องปกติที่ร่างกายปรับตัวกับยา และหลังจากกินยาครบแล้ว หมอจะนัดมาตรวจเลือดซ้ำเพื่อยืนยันผลอีกครั้งในช่วง 1 ถึง 3 เดือนข้างหน้า ระหว่างนี้ต้องงดกิจกรรมที่เสี่ยงต่อการรับเชื้อเพิ่มจนกว่าจะทราบผลที่แน่ชัด การทำ PEP ไม่ใช่การฉีดวัคซีนป้องกันตลอดไป ดังนั้นการป้องกันในครั้งต่อๆ ไปด้วยการใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกวิธีจึงยังเป็นวิธีที่ดีที่สุดเสมอ