รู้จัก PEP: ทางรอดเมื่อเสี่ยงสัมผัสเชื้อเอชไอวี

PEP คืออะไรและทำไมเวลาถึงเป็นเรื่องสำคัญที่สุด

หลายคนอาจเคยตกอยู่ในสถานการณ์ที่กังวลว่าตัวเองเพิ่งไปเสี่ยงสัมผัสเชื้อเอชไอวีมา ไม่ว่าจะเป็นจากถุงยางอนามัยแตก หรืออุบัติเหตุจากของมีคม ในทางการแพทย์เรามีแนวทางการป้องกันหลังการสัมผัสเชื้อ หรือที่เรียกสั้นๆ ว่า PEP ซึ่งย่อมาจาก Post-Exposure Prophylaxis ให้เข้าใจง่ายๆ คือยาต้านไวรัสฉุกเฉินที่กินเพื่อสกัดกั้นไม่ให้เชื้อที่อาจหลุดรอดเข้ามาตั้งหลักหรือแบ่งตัวในร่างกายได้สำเร็จ

กฎเหล็กที่สำคัญที่สุดของ PEP คือเวลา ยิ่งกินยาเร็วเท่าไหร่ โอกาสที่ยาจะช่วยป้องกันการติดเชื้อก็ยิ่งสูงเท่านั้น โดยช่วงเวลาทองคือไม่ควรเกิน 72 ชั่วโมงหลังสัมผัสเชื้อ ยิ่งเริ่มได้เร็วภายใน 2-24 ชั่วโมงแรก ยิ่งเป็นผลดีต่อประสิทธิภาพในการป้องกันสูงสุด

ขั้นตอนแรกเมื่อรู้ตัวว่ามีความเสี่ยง

หากคุณสงสัยว่าได้รับความเสี่ยงมา สิ่งที่ต้องทำทันทีคือการทำความสะอาดร่างกายเบื้องต้น ไม่ควรตื่นตระหนกจนเกินไป หากเป็นแผลให้ล้างด้วยน้ำสะอาดและสบู่ ไม่จำเป็นต้องขัดถูจนแผลช้ำ หากเข้าตาหรือปากให้ล้างด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือล้างแผล จากนั้นให้รีบไปพบแพทย์ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกที่ให้บริการด้านนี้โดยเร็วที่สุด เพื่อให้ทีมแพทย์ประเมินความเสี่ยงและเริ่มจ่ายยาให้ทันเวลา

กระบวนการประเมินความเสี่ยงจากมุมมองหมอ

เมื่อมาถึงมือหมอ เราไม่ได้สั่งยาให้ทันทีโดยไม่มีการซักถาม เพราะการประเมินความเสี่ยงเป็นเรื่องเฉพาะบุคคล แพทย์จะสอบถามถึงรายละเอียดเหตุการณ์ว่ามีความเสี่ยงมากน้อยแค่ไหน ประเภทของของเหลวที่สัมผัส หรือพฤติกรรมในขณะนั้น เพื่อตัดสินใจว่าจำเป็นต้องใช้ยา PEP หรือไม่ และเพื่อให้มั่นใจว่าคนไข้ไม่มีภาวะสุขภาพอื่นที่อาจได้รับผลกระทบจากตัวยาต้านไวรัส

วิธีรับประทานยา PEP ให้ได้ผลดีที่สุด

การกินยา PEP ไม่ใช่แค่กินแล้วจบไป แต่ต้องอาศัยวินัยที่เคร่งครัดมาก เพราะยาต้องกินต่อเนื่องเป็นเวลา 28 วัน

• กินยาตรงเวลาทุกวัน ห้ามขาดแม้แต่มื้อเดียว
• หากลืมกินยา ให้รีบนึกขึ้นได้แล้วกินทันที แต่หากใกล้ถึงมื้อถัดไปให้ข้ามมื้อที่ลืมไปเลย ห้ามกินเบิ้ลสองเท่าเด็ดขาด
• ติดตามผลเลือดตามนัดหมายอย่างเคร่งครัด เพื่อดูการทำงานของตับและไต รวมถึงการตรวจเลือดเพื่อยืนยันสถานะการติดเชื้อในระยะยาว

ผลข้างเคียงที่อาจพบได้ระหว่างกินยา

ยา PEP เป็นยาต้านไวรัสที่ค่อนข้างแรง ในช่วงแรกที่เริ่มกินยา หลายคนอาจมีอาการข้างเคียง เช่น คลื่นไส้ พะอืดพะอม อ่อนเพลีย หรือปวดหัว อาการเหล่านี้มักจะเกิดขึ้นในช่วงสัปดาห์แรกๆ หลังจากร่างกายเริ่มปรับตัวได้ อาการจะค่อยๆ ดีขึ้นเอง หากใครมีอาการหนักจนกินข้าวไม่ได้หรืออาเจียนตลอดเวลา ควรกลับมาปรึกษาแพทย์เพื่อปรับแนวทางการดูแล อย่าตัดสินใจหยุดยาเองเด็ดขาด เพราะอาจทำให้การป้องกันล้มเหลว

ชีวิตหลังจากจบการกินยา 28 วัน

แม้จะกินยาครบ 28 วันแล้ว แต่การป้องกันยังไม่สิ้นสุด แพทย์จะนัดติดตามผลเลือดเพื่อตรวจซ้ำอีกครั้งในช่วง 1-3 เดือนหลังสัมผัสเชื้อ เพื่อยืนยันผลที่แน่นอนที่สุด ระหว่างนี้ควรใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์เพื่อป้องกันการแพร่เชื้อหรือรับเชื้อซ้ำ และที่สำคัญที่สุดคือการใช้ PEP เป็นเพียงมาตรการฉุกเฉิน ไม่ควรใช้เป็นวิธีหลักในการป้องกัน ควรหันมาใช้ถุงยางอนามัยหรือพิจารณาการใช้ยา PrEP หากมีความเสี่ยงต่อเนื่องจะดีต่อสุขภาพระยะยาวมากกว่า