วัคซีนฉีดแล้วอยู่ได้นานแค่ไหน ทำไมภูมิคุ้มกันถึงลดลงตามกาลเวลา

คำถามยอดฮิตที่คนไข้มักถามหมอเรื่องภูมิคุ้มกัน

หลายคนมักสงสัยและถามหมอเข้ามาเสมอหลังจากได้รับวัคซีนครบถ้วนว่า แล้วภูมิคุ้มกันจะอยู่กับเราไปตลอดชีวิตไหม หรือต้องกลับมาฉีดซ้ำอีกเมื่อไหร่ เรื่องนี้เป็นคำถามที่ดีมากครับ เพราะธรรมชาติของร่างกายมนุษย์เราไม่ได้ออกแบบมาให้จดจำเชื้อโรคได้แม่นยำตลอดกาลเหมือนกันหมดในทุกชนิดวัคซีน

วัคซีนแต่ละชนิดมีอายุการใช้งานไม่เท่ากัน

ร่างกายเราเปรียบเสมือนระบบรักษาความปลอดภัย หลังจากได้รับวัคซีน ร่างกายจะสร้างเม็ดเลือดขาวที่ทำหน้าที่จดจำเชื้อโรคและผลิตภูมิคุ้มกันขึ้นมาเพื่อรับมือกับภัยคุกคาม แต่ระดับของภูมิคุ้มกันนั้นไม่ได้คงที่ตลอดไป มันจะค่อยๆ ลดระดับลงตามธรรมชาติ ซึ่งระยะเวลาที่ภูมิคุ้มกันยังคงทำงานได้ดีนั้นขึ้นอยู่กับปัจจัยหลักดังนี้

• ประเภทของวัคซีน วัคซีนเชื้อตาย วัคซีนเชื้อเป็น หรือวัคซีนเทคโนโลยีใหม่แบบ mRNA ล้วนกระตุ้นภูมิคุ้มกันในระดับและระยะเวลาที่แตกต่างกัน
• ลักษณะของเชื้อโรค เชื้อโรคบางชนิดมีการกลายพันธุ์บ่อย ทำให้ภูมิคุ้มกันเดิมของเราเริ่มตามไม่ทัน หรือบางชนิดก็มีเสถียรภาพสูง ร่างกายจึงจดจำได้นานกว่า
• สุขภาพพื้นฐานของผู้รับวัคซีน คนที่มีอายุมากหรือมีโรคประจำตัวอาจมีการตอบสนองและระยะเวลาการคงอยู่ของภูมิคุ้มกันที่สั้นกว่าคนทั่วไป

ทำไมภูมิคุ้มกันถึงค่อยๆ จางหายไป

เป็นเรื่องปกติที่ระดับภูมิคุ้มกันจะลดลงหลังจากผ่านไปสักระยะหนึ่ง ไม่ใช่เพราะวัคซีนไม่มีประสิทธิภาพ แต่เป็นกลไกการประหยัดพลังงานของร่างกาย เมื่อไม่มีเชื้อโรคเข้ามาปะทะเป็นเวลานาน ร่างกายจะลดการผลิตแอนติบอดีลงเพื่อประหยัดทรัพยากร อย่างไรก็ตาม ระบบความจำของภูมิคุ้มกันที่เรียกว่า Memory Cells ยังคงซ่อนตัวอยู่ในร่างกายเพื่อรอจังหวะที่เชื้อโรคบุกเข้ามาอีกครั้ง

ทำไมเราถึงต้องฉีดวัคซีนเข็มกระตุ้น

การฉีดวัคซีนเข็มกระตุ้นเปรียบเสมือนการย้ำเตือนให้ร่างกายกลับมาตื่นตัวอีกครั้ง เป็นการปลุกหน่วยความจำของระบบภูมิคุ้มกันให้ผลิตกองทัพแอนติบอดีออกมาใหม่ให้เพียงพอต่อการป้องกันโรค การกระตุ้นตามกำหนดเวลาจึงมีความสำคัญมาก เพื่อให้ระดับภูมิคุ้มกันของเราไม่ต่ำจนเกินไปจนเปิดช่องว่างให้เชื้อโรคโจมตีได้ง่าย

สัญญาณเตือนจากร่างกายที่บอกว่าเราควรปรึกษาหมอเรื่องวัคซีน

หากคุณเริ่มรู้สึกกังวลว่าภูมิคุ้มกันที่มีอยู่จะยังเพียงพอไหม หรือเข้าสู่ช่วงเวลาที่ต้องได้รับวัคซีนเข็มถัดไปแล้ว หมอแนะนำให้สังเกตตัวเองดังนี้

• เข้าใกล้ช่วงระยะเวลาที่แนะนำให้รับเข็มกระตุ้นตามประกาศของกระทรวงสาธารณสุข
• มีแผนต้องเดินทางไปในพื้นที่ที่มีการระบาดของโรคสูง
• คนในครอบครัวหรือคนใกล้ชิดมีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ซึ่งการฉีดวัคซีนของเราจะช่วยลดความเสี่ยงในการแพร่กระจายเชื้อให้พวกเขาได้

สุดท้ายนี้ การดูแลสุขภาพให้แข็งแรง ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และพักผ่อนให้เพียงพอ ยังคงเป็นพื้นฐานสำคัญที่ช่วยส่งเสริมให้ระบบภูมิคุ้มกันของเราทำงานได้เต็มประสิทธิภาพมากที่สุดครับ