หลายคนคงคุ้นเคยกับประสบการณ์ที่ต้องเข้าไปยืนกอดเครื่องสแกนโลหะสีขาวในห้องทึบ สูดหายใจเข้าลึกๆ แล้วกลั้นหายใจไว้ตามเสียงสั่งสั้นๆ ก่อนที่เจ้าหน้าที่จะบอกว่าเรียบร้อย การตรวจที่เราทำกันบ่อยๆ นี้ก็คือการถ่าย ภาพรังสีทรวงอก หรือที่หลายคนเรียกติดปากว่าการเอกซเรย์ปอดนั่นเอง
แม้ว่าฟิล์มเอกซเรย์จะมีเพียงสีดำ เทา และขาว ดูจับต้องยากในสายตาของคนทั่วไป แต่สำหรับคุณหมอแล้ว ภาพรังสีทรวงอกเปรียบเสมือนแผนที่แผ่นแรกที่ช่วยไขความลับที่ซ่อนอยู่ภายในทรวงอกของเราได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพอย่างยิ่ง
รู้จักกับ "ภาพรังสีทรวงอก" หน้าต่างบานแรกที่คุณหมอใช้มองสุขภาพข้างในตัวเรา
ภาพรังสีทรวงอก คือภาพถ่ายที่เกิดจากการส่งพลังงานรังสีเอกซ์ปริมาณต่ำผ่านร่างกายบริเวณหน้าอกไปยังแผ่นรับสัญญาณที่อยู่ด้านหลัง รังสีเอกซ์นี้มีความสามารถในการทะลุทะลวงผ่านเนื้อเยื่อแต่ละชนิดได้ไม่เท่ากัน ทำให้เกิดเป็นภาพที่มีเฉดสีต่างกันบนแผ่นฟิล์ม
- ส่วนที่เป็นสีดำ: คือส่วนที่รังสีทะลุผ่านได้เกือบทั้งหมด เช่น ลมในปอด ยิ่งปอดมีลมสมบูรณ์ดี ภาพปอดก็จะยิ่งดูมีสีดำโปร่ง
- ส่วนที่เป็นสีขาว: คือส่วนที่หนาแน่นสูง รังสีผ่านได้ยาก เช่น กระดูกซี่โครง หัวใจ หรือโลหะต่างๆ ที่เราสวมใส่
- ส่วนที่เป็นสีเทา: คือเนื้อเยื่ออ่อน กล้ามเนื้อ หรือไขมันที่มีความหนาแน่นปานกลาง
อาการแบบไหนที่ทำให้คุณหมอต้องขอตรวจภาพรังสีทรวงอก
นอกเหนือจากการตรวจสุขภาพประจำปีเพื่อคัดกรองโรคปอดเบื้องต้นแล้ว เมื่อไหร่ก็ตามที่มีอาการผิดปกติในระบบทางเดินหายใจหรือทรวงอก ภาพรังสีทรวงอกมักจะเป็นทางเลือกแรกๆ ที่คุณหมอเลือกใช้ในการสืบค้นหาสาเหตุ โดยเฉพาะเมื่อมีอาการเหล่านี้
- มีอาการไอเรื้อรัง: ไอติดต่อกันนานเกินสองสัปดาห์โดยไม่ทราบสาเหตุ หรือไอมีเสมหะปนเลือด
- หายใจติดขัด: รู้สึกเหนื่อยง่าย หอบ หายใจไม่สะดวก หรือหายใจแล้วเจ็บหน้าอก
- เจ็บแน่นหน้าอก: ที่อาจมีสาเหตุมาจากโรคหัวใจ หรือโรคเกี่ยวกับปอดและเยื่อหุ้มปอด
- ได้รับอุบัติเหตุ: มีการกระแทกบริเวณหน้าอกอย่างรุนแรง เพื่อเช็กว่ามีกระดูกซี่โครงหักหรือลมรั่วในช่องอกหรือไม่
บนแผ่นฟิล์มขาวดำนั้น คุณหมอมองเห็นอะไรในร่างกายของเราบ้าง?
หลายคนอาจคิดว่าภาพรังสีทรวงอกบอกได้แค่เรื่องปอดอักเสบหรือปอดบวมเท่านั้น แต่ในความเป็นจริง คุณหมอใช้ฟิล์มแผ่นนี้ประเมินอวัยวะสำคัญหลายส่วนพร้อมๆ กัน
1. ปอดของเรา: ถุงลม เนื้อปอด และรอยแผลที่ซ่อนอยู่
คุณหมอจะดูว่าเนื้อปอดทั้งสองข้างขยายตัวได้ดีไหม มีฝ้าขาวแปลกปลอมที่บ่งบอกถึงอาการปอดอักเสบ ติดเชื้อ หรือมีจุดเนื้อร้ายที่อาจกลายเป็นมะเร็งปอดหรือไม่ นอกจากนี้ยังสามารถมองเห็นรอยแผลเก่าจากวัณโรค น้ำที่สะสมในช่องเยื่อหุ้มปอด หรือแม้แต่ภาวะลมรั่วในช่องอกที่ทำให้ปอดแฟบลงได้
2. หัวใจและเส้นเลือดใหญ่: เช็กขนาดและรูปทรงเพื่อประเมินความเหนื่อย
เงาสีขาวตรงกลางหน้าอกคือหัวใจ ภาพรังสีทรวงอกช่วยให้คุณหมอประเมินได้ในเบื้องต้นว่าคนไข้มีภาวะหัวใจโตหรือไม่ มีเส้นเลือดแดงใหญ่ในทรวงอกโป่งพองหรือมีหินปูนเกาะหนาตัวเกินไปไหม ซึ่งข้อมูลเหล่านี้สัมพันธ์โดยตรงกับอาการเหนื่อยง่ายและแน่นหน้าอก
3. ซี่โครงและกระดูกสันหลัง: โครงสร้างประคองทรวงอก
แนวซี่โครงที่เรียงตัวกันอย่างเป็นระเบียบจะถูกตรวจเช็กอย่างละเอียดว่ามีรอยร้าว รอยหัก หรือมีรอยโรคกระดูกเสื่อมตามวัยหรือไม่ รวมถึงสามารถมองเห็นความคดงอของกระดูกสันหลังช่วงอกได้อีกด้วย
ขั้นตอนง่ายๆ ในการตรวจภาพรังสีทรวงอก ที่ใช้เวลาไม่ถึง 5 นาที
การเตรียมตัวเพื่อถ่ายภาพรังสีทรวงอกนั้นไม่มีอะไรซับซ้อนเลย และใช้เวลาเพียงสั้นๆ เท่านั้น โดยมีขั้นตอนการปฏิบัติตัวดังนี้
- ถอดสิ่งของที่เป็นโลหะออกให้หมด: ไม่ว่าจะเป็นสร้อยคอ พระเครื่อง เสื้อชั้นในที่มีโครงเหล็ก หรือเสื้อผ้าที่มีกระดุมโลหะ เพราะโลหะจะบดบังภาพเนื้อเยื่อปอดและสร้างเงาหลอกตาบนฟิล์ม
- ยืนแนบท่าทางที่ถูกต้อง: เจ้าหน้าที่จะให้ยืนหันหน้าเข้าหาแผ่นรับรังสี กางศอกและหมุนหัวไหล่ไปข้างหน้า เพื่อดึงกระดูกสะบักหลบออกไปด้านข้าง ไม่ให้บังเนื้อปอด
- กลั้นหายใจลึกๆ ตอนถ่ายภาพ: การสูดหายใจเข้าลึกๆ จะช่วยให้ปอดขยายตัวเต็มที่ ทำให้คุณหมอเห็นรายละเอียดของเนื้อปอดได้อย่างชัดเจน และการกลั้นหายใจจะช่วยไม่ให้ภาพไหวเบลอ
เรื่องกังวลใจยอดฮิต: รังสีสะสมน่ากลัวไหม? แล้วคนท้องตรวจได้หรือเปล่า?
คำถามที่หมอมักจะได้รับบ่อยที่สุดคือเรื่องความปลอดภัยจากรังสี ต้องอธิบายให้เข้าใจตรงกันก่อนว่า ปริมาณรังสีที่ได้รับจากการถ่ายภาพรังสีทรวงอกหนึ่งครั้งนั้นน้อยมากๆ น้อยกว่ารังสีตามธรรมชาติที่เราได้รับจากการเดินทางโดยเครื่องบินหรือการใช้ชีวิตประจำวันเสียอีก ดังนั้นจึงไม่มีความจำเป็นต้องกังวลเรื่องมะเร็งหรืออันตรายจากรังสีในการตรวจแบบปกติ
สำหรับคุณแม่ที่กำลังตั้งครรภ์ หากไม่มีความจำเป็นเร่งด่วนจริงๆ คุณหมอมักจะหลีกเลี่ยงการเอกซเรย์ทุกชนิด แต่ในกรณีที่มีความจำเป็นทางการแพทย์จริงๆ เจ้าหน้าที่จะมีการเตรียมเสื้อกั๊กตะกั่วหนาๆ เพื่อสวมปิดทับบริเวณหน้าท้องและอุ้งเชิงกรานอย่างรัดกุม เพื่อป้องกันไม่ให้รังสีเล็ดลอดไปถึงทารกในครรภ์ได้อย่างปลอดภัยแน่นอน
สุดท้ายนี้ แม้ว่าเทคโนโลยีทางการแพทย์จะก้าวหน้าไปจนมีเครื่องสแกนคอมพิวเตอร์รายละเอียดสูง แต่การถ่ายภาพรังสีทรวงอกก็ยังคงเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี ง่าย รวดเร็ว และประหยัดที่สุดในการช่วยให้คุณหมอวินิจฉัยโรคเบื้องต้นได้อย่างแม่นยำ หากมีข้อสงสัยหรืออาการผิดปกติเกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจ อย่าลังเลที่จะปรึกษาแพทย์และเข้ารับการตรวจวินิจฉัยอย่างถูกต้อง
