ภาวะกรดในเลือดต่ำในทารกวิกฤต: เรื่องยากที่หมออยากเล่าให้คุณพ่อคุณแม่ฟัง

ลูกน้อยนอนอยู่ในตู้อบและหมอบอกว่าเลือดเป็นกรด คืออะไรกันแน่?

เวลาที่เราเดินเข้าไปในหอผู้ป่วยวิกฤตทารกแรกเกิด หรือที่หมอกเรียกกันสั้นๆ ว่า NICU ความรู้สึกของคุณพ่อคุณแม่เต็มไปด้วยความกังวลใจอยู่แล้ว ยิ่งพอได้ยินคุณหมออธิบายว่าลูกน้อยกำลังมีภาวะกรดในเลือดต่ำในทารกวิกฤต หรือที่ทางการแพทย์เรียกว่า Metabolic Acidosis ยิ่งทำให้ใจหายวาบเข้าไปอีก

ในฐานะหมอเด็กที่ต้องดูแลน้องๆ ในห้องวิกฤตอยู่บ่อยๆ ผมเข้าใจดีว่าศัพท์การแพทย์เหล่านี้ฟังดูน่ากลัวและเข้าใจยาก วันนี้ผมเลยอยากชวนคุณพ่อคุณแม่มานั่งคุยกันสบายๆ เหมือนพี่น้องเล่าให้ฟัง ว่าภาวะนี้มันคืออะไร เกิดขึ้นได้อย่างไร และทำไมคุณหมอถึงต้องดูแลอย่างใกล้ชิดขนาดนั้นครับ

ทำความรู้จักร่างกายเจ้าตัวเล็ก เมื่อสมดุลกรด-ด่างในเลือดเริ่มรวน

ลองนึกภาพตามง่ายๆ นะครับว่า ร่างกายของทารกแรกเกิด โดยเฉพาะกลุ่มที่คลอดก่อนกำหนดหรือมีภาวะวิกฤต ระบบอวัยวะต่างๆ ของเขายังทำงานได้ไม่เต็มที่ เปรียบเหมือนเครื่องจักรใหม่ป้ายแดงที่ยังรันระบบได้ไม่เข้าที่

ปกติแล้ว เลือดของเราจะมีค่าความสมดุลระหว่างความเป็นกรดและด่างพอดี แต่พอเกิดภาวะวิกฤต เช่น ร่างกายขาดออกซิเจน ความดันโลหิตตก หรืออวัยวะภายในทำงานล้มเหลว เจ้าสารที่เป็นกรดจะสะสมในร่างกายมากขึ้นเรื่อยๆ ในขณะที่ตัวขับกรดซึ่งก็คือไตและปอดของเจ้าตัวเล็กยังทำงานขับออกไม่ทัน ผลก็คือเลือดของลูกมีสภาพเป็นกรดสูงเกินไป หรือที่เราเรียกกันง่ายๆ ว่าภาวะกรดในเลือดต่ำนั่นเองครับ

สัญญาณเตือนจากร่างกายเล็กๆ ที่บอกว่าระบบภายในกำลังแย่

ในทารกวิกฤต พวกเขาไม่สามารถบอกเราได้หรอกครับว่าเจ็บตรงไหนหรือรู้สึกอึดอัดอย่างไร หน้าที่ของพวกเราทีมแพทย์และพยาบาลจึงต้องคอยสังเกตสัญญาณเตือนจากร่างกายของน้องอย่างใกล้ชิด

• การหายใจที่ผิดปกติ: ลูกอาจจะมีอาการหายใจเร็วกว่าปกติ หายใจแรง หรือมีจังหวะหายใจสะดุด เพราะปอดพยายามช่วยร่างกายขับกรดออกทางลมหายใจ
• ระบบไหลเวียนโลหิตไม่ดี: ผิวหนังอาจจะดูซีด เย็น หรือมีสีลายๆ ชีพจรเต้นเบาลง ความดันโลหิตต่ำ ซึ่งเป็นสัญญาณว่าเลือดไปเลี้ยงอวัยวะสำคัญไม่พอ
• ซึมลงหรือไม่ตอบสนอง: สำหรับเด็กทารก ความซึม ไม่ยอมดูดนม หรือร้องกวนผิดปกติ คือสัญญาณวิกฤตที่มองข้ามไม่ได้เลยครับ

เบื้องหลังอาการป่วย: ทำไมเลือดของลูกถึงเป็นกรดได้ล่ะ?

สาเหตุที่ทำให้ทารกวิกฤตเกิดภาวะนี้มีหลายเรื่องด้วยกันครับ ส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียวโดดๆ แต่มักจะมาจากการที่ร่างกายต้องเผชิญกับความเครียดขั้นรุนแรงจากโรคที่เป็นอยู่

• ภาวะขาดออกซิเจนและเลือดไปเลี้ยงไม่พอ: เช่น เกิดจากภาวะขาดอากาศหายใจตอนคลอด หรือความดันโลหิตต่ำมากๆ ทำให้เนื้อเยื่อต่างๆ ในร่างกายเริ่มขาดออกซิเจน และเปลี่ยนมาใช้พลังงานแบบไม่ใช้ออกซิเจน ซึ่งกระบวนการนี้จะสร้างกรดแลกติกออกมาสะสมในเลือดปริมาณมาก
• ปัญหาการทำงานของไต: ไตของทารกวิกฤตยังไม่โตเต็มที่ เมื่อมีของเสียหรือกรดเกิดขึ้น ไตจึงยังไม่มีแรงพอที่จะขับออกทางปัสสาวะได้ดีเท่าที่ควร
• การติดเชื้อรุนแรง: การติดเชื้อในกระแสเลือดทำให้การเผาผลาญในร่างกายรวนไปหมด และเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เกิดภาวะกรดตามมา

วิธีดูแลรักษาของทีมแพทย์ในห้องไอซียูเด็ก

ทันทีที่เราตรวจพบว่าทารกมีภาวะกรดในเลือดต่ำในทารกวิกฤต เป้าหมายสำคัญที่สุดไม่ใช่แค่การลดกรดในเลือด แต่เป็นการแก้ที่ต้นเหตุของปัญหาครับ

หมอจะเริ่มจากการประเมินว่าออกซิเจนในเลือดเพียงพอไหม ความดันโลหิตต่ำเกินไปหรือเปล่า หากพบว่ามีการติดเชื้อ ก็ต้องรีบให้ยาปฏิชีวนะทันที ในกรณีที่ภาวะกรดรุนแรงมากๆ จนส่งผลต่อการทำงานของหัวใจ คุณหมออาจพิจารณาให้สารน้ำหรือยาบางชนิดเพื่อช่วยปรับสมดุลความเป็นกรดด่างชั่วคราว พร้อมทั้งสนับสนุนการหายใจด้วยเครื่องหายใจอย่างใกล้ชิด

กำลังใจจากหมอถึงคุณพ่อคุณแม่ในช่วงเวลาที่ยากลำบาก

การมีลูกน้อยนอนรักษาตัวอยู่ในห้องวิกฤตเป็นช่วงเวลาที่ทดสภาพจิตใจของคุณพ่อคุณแม่มากที่สุด ผมเข้าใจความรู้สึกใจหายทุกครั้งเวลาที่ได้ยินเสียงสัญญาณเตือนจากเครื่องมือแพทย์

แต่อยากให้เชื่อมั่นในทีมแพทย์และพยาบาลนะครับว่า เรากำลังดูแลลูกน้อยของคุณด้วยความระมัดระวังและใส่ใจในทุกรายละเอียด ภาวะกรดในเลือดต่ำในทารกวิกฤต แม้จะเป็นภาวะที่รุนแรงและน่ากลัว แต่หากตรวจพบเร็วและได้รับการรักษาที่ตรงจุด ร่างกายของเด็กๆ ก็มีความยืดหยุ่นและพร้อมที่จะฟื้นตัวได้ดีกว่าที่เราคิดครับ เป็นกำลังใจให้คุณพ่อคุณแม่ทุกท่านนะครับ